Kentlerin dönüşüm sürecinde sosyal bir strüktür olarak peyzaj: Beykoz örneği

Bu çalışmada günümüz modern dünyasının bir getirisi olan çok kültürlülük ortamında peyzajın sosyal yönünün öne çıkarılarak araştırılması hedeflenmiştir. Bunun için yerleşim alanlarındaki sosyal yapı ve peyzaj değişimleri eş zamanlı olarak incelenmeye ve sosyal bir strüktür olarak peyzajı anlayabilmek için analiz edilmesi gereken parametreler belirlenmeye çalışılmıştır. Bu parametreler dahilinde peyzaj, fiziksel mekandan sosyal mekana geçiş sağlayan bir unsur olarak tanımlanmış ve peyzajın bu sosyal yönüne gereken önemin verilmesi konusunda literatüre katkıda bulunmak hedeflenmiştir. Peyzaj ve sosyal yaşantı kavramlarının eş zamanlı olarak incelenmesi sonucu bu iki unsurun da içerisinde barındırdığı nitel veri çokluğu sebebiyle araştırmanın üç aşamadan oluşmasına karar verilmiştir. İlk olarak peyzaj ve sosyal dokuyu oluşturan elemanların birbiriyle ilişkisinin tanımladığı ve buna bağlı olarak sosyal bir strüktür olarak peyzajı inceleyebilmek için birtakım parametrelerin belirlendiği bir literatür araştırması yapılmıştır. Bu literatür araştırmasında eş zamanlı ve çapraz okuma yöntemleri zihin haritaları ile desteklenerek uygulanmıştır. Yapılan literatür araştırması sonucunda sosyal bir strüktür olarak peyzajı tanımlayan temel parametreler kültür ve kolektif hafıza olarak belirlenmiştir. Bu parametrelerden kültür, kendi içerisinde peyzaj ölçeğinde kültürü oluşturan etmenler olan soyut değerler, erişilebilirlik ve mekan aidiyeti olmak üzere üç alt parametreye ayrılmıştır. Toplumdaki bireylerin mekana ait hissetmesinde en büyük etkenler mekana karşı varolan soyut değerleri ve o mekana fiziksel ve zihinsel olarak erişebilme özgürlüğüne sahip olmalarıdır. Bu bağlamda mekan aidiyeti, peyzaj ölçeğinde kültürü oluşturan etmenlerden en temel olanıdır. Peyzaj ve sosyal doku ilişkisi incelendiğinde karşımıza çıkan ikinci ana parametre kolektif hafızadır. Kolektif hafıza, aslında kültürün oluşmasında rol oynayan temel etkenlerden biridir fakat peyzaj ölçeğinde kültürü oluşturan etmenleri ve peyzajın kendisini aynı anda etkilemesi nedeniyle ayrı bir parametre olarak alınmıştır. Kolektif hafıza ve peyzaj ilişkisi ise tümdengelimsel olarak yapılan ikinci bir literatür araştırmasıyla peyzaj deneyimleri, peyzaj bilgisi/bilinci ve çevre/peyzaj algısı olmak üzere üç parametreye ayrılmıştır. Bu üç parametre, araştırmada peyzajı oluşturan etmenler olarak tanımlanmıştır. Sosyal bir strüktür olarak peyzajı oluşturan kültür ve kolektif hafıza kavramları, toplamda, soyut değerler, erişilebilirlik, mekan aidiyeti, kolektif hafıza ile peyzaj deneyimleri, peyzaj bilgisi/bilinci ve çevre/peyzaj algısı tekrar çapraz ve eş zamanlı olarak değerlendirilmiştir. Tezin ikinci bölümünde, belirlenen bu parametrelerin güvenilirliğini ölçmek amacıyla saha çalışması yapılmıştır. Saha çalışma alanı, kısa sürede keskin bir dönüşüm gerçirmiş ve bu dönüşüm süreci hala devam etmekte olan İstanbul'un Beykoz ilçesi olarak belirlenmiştir. Saha çalışmasında ilk olarak yerinde gözlem ve yapılandırılmamış pilot görüşmeler yapılmıştır. Bu yerinde gözlem ve yapılandırılmamış pilot görüşmeler sonucunda bölgede sosyal doku ve peyzaj değişimi ilişkisinin en net olarak okunabileceği bölgeler Gümüşsuyu ve İncirköy Mahalleleri olarak belirlenmiştir. İlk bölümde incelenen parametrelerin nitel veri oranının yüksekliği sebebiyle saha çalışmasında belirlenen kişilerle yarı-yapılandırılmış görüşme yapılmasına karar verilmiştir. Yarı yapılandırılmış görüşme yönteminin seçilmesindeki amaç, araştırma alanında sosyal doku ve peyzaj değişimini birebir gözleyen ve deneyimleyen bu grup temsilcilerinin görüşleri üzerinden değişimi okumaktır. Görüşme soruları hazırlanırken belirlenen temel parametreler, sosyal bir strüktür olarak peyzajı oluşturan ve dönüşüm süreci üzerinden okunmasını sağlayan sosyal doku ve peyzaj değişiminin eş zamanlı olarak incelenebilmesi doğrultusunda seçilmiştir. Görüşme sırasında sorulan sorular mümkün olduğunca objektif sorulmaya, görüşme yapılan kişinin fikirleri yönlendirilmemeye çalışılmıştır. Yapılan görüşmelerde ortaya çıkan sonuçlar, ilk bölümde oluşturulan kuramı ve belirlenen parametreleri desteklemiştir. Sosyal bir strüktür olarak peyzajı en yüksek oranda tarifleyen söylemlere kolektif hafıza incelenirken rastlanmıştır. Bu parametrelere ek olarak da bölgenin içerisinde bulunduğu dönüşüm sürecinde sosyal doku ve peyzaj ilişkisinin yeniden şekillenmesinde politik ve ekonomik söylemlere de sıkça rastlanmıştır. Sonuç ve araştırmanın üçüncü basamağı olarak, belirlenen parametreler saha çalışmasıyla tümdengelimsel olarak yeniden değerlendirilmiştir. Peyzaj ve sosyal yapı birbiriyle sürekli etkileşim halinde olan sonsuz bir döngü içerisindedir. Özellikle kısa sürede keskin değişimler yaşayan bölgelerde bu döngü, mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır. Çok kültürlü metropollerin değişim süresince fiziksel mekandan sosyal mekana geçiş sağlayan bir unsur olarak peyzaj; hem sosyal, kültürel ve ekonomik yapıyı etkilemekte hem de bu yapıdan etkilenmektedir. Peyzajın sosyal boyutunu görmek ve iyi analiz etmek, özellikle ülkemizde yoğun olarak görülen dönüşüm çalışmaları süresince büyük öenm taşımaktadır. Bir bölgenin peyzajında ve/veya sosyal dokusunda yapılması planlanan değişimler, ilk olarak sosyal bir strüktür olarak peyzajı oluşturan bu parametreler inceleyerek yapılırsa, bölgeyi kullanan topluluklar için maddi ve manevi olarak daha sağlıklı yaşamlar üretmek mümkün olabilir.