Kentsel konut alanlarının ekolojik planlama açısından değerlendirilmesi: Konya Meram ilçesi örneği

Ekonomi ve teknolojinin gelişmesi, kentlerin hızlı bir şekilde büyümelerine neden olarak büyüme biçimlerini değiştirmiştir. Artan nüfusun ihtiyaçlarını karşılamak üzere, yayılarak ve saçaklanarak büyüyen kentler, bir yandan çevrelerindeki tarım topraklarının yitirilmesine neden olmaktadır. Diğer yandan ise, bireysel araç kullanımının yaygınlaşması yüzünden karbon ayak izi artmakta ve iklim değişikliğine yol açmaktadır. Bu nedenle, sınırlı doğal kaynakların korunması ve gelecek nesillere aktarılması giderek daha fazla hayati önem taşırken, kentlerin kontrolsüz ve hızlı gelişmesinin çevreye verdiği zararı azaltma amacıyla sürdürülebilir kentleşme yaklaşımlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Sürdürülebilir kentler, aynı zamanda, gelecek nesillerin sağlıklı yaşam çevreleriyle karşılaşacağı yaşanabilirliği yüksek yerlerdir. Bu nedenle planlama disiplini içerisinde Bahçe Şehir hareketi ve Komşuluk Birimini temel alarak Yeni Şehircilik, Akıllı Büyüme ve Eko-Kentleşme gibi sürdürebilirliği merkezine alan yeni kentleşme akımları ve yaklaşımları tüm dünyada yayılmaktadır. Sürdürülebilirlik çerçevesinde öne çıkan bu yaklaşımlarda eko-kent ilkelerinin ortak ve birleştirici özelliğine rağmen, her bir programın farklı değerlendirme ölçütlerini kullandığı görülmektedir. Bununla birlikte, pek çok ülkede eko-kentlerin kurulmasının yanı sıra mevcut kentsel alanlarda sürdürülebilirlik ve ekolojik planlama ilkelerinin uygulanmasını katılımcı bir şekilde sağlayan yerel programlar geliştirildiği görülmektedir. Sürdürülebilirlik yaklaşımlarının yereldeki bu çözüm arayışları, mahalle/komşuluk birimi gelişimine odaklanmaktadır. Bu tez çalışması, kentsel alanlarda sürdürülebilirlik ve sürdürülebilir kentleşme yaklaşımlarını ve bu yaklaşımların kentsel büyümeye ve biçime ilişkin geliştirdiği ilkeleri irdelemektedir. Çalışma, bu yaklaşımların ortak noktasını oluşturan ve uygulama politikalarını içeren ekolojik planlama ve kentleşme yaklaşımına odaklanmaktadır. Bu bağlamda, Türkiye'deki kentleşme süreçleriyle oluşmuş mevcut kentsel alanların eko-kentleşme hedef ve ilkelerine uygun bir şekilde değişiminin nasıl olabileceğinin araştırılması tez çalışmasının amacını oluşturmaktadır. Eko-kentleşmenin ortaya koyduğu ilkeler, bütün kent sakinleri için daha yüksek bir yaşam kalitesi sunmak ve kentleri yeşil altyapıyla birlikte çevreye/doğaya uyumlu ve sürdürülebilir kılmayı hedeflemektedir. Bu çerçevede, tez çalışması çeşitli ülkelerde ve Türkiye'de planlanan eko-kent örneklerini incelemekte, eko-kentler ve mevcut kentlerin daha ekolojik hale getirilmesi için kullanılan ilkeleri araştırmaktadır. Bunun yanı sıra, çalışma çeşitli ülkelerin oluşturdukları pek çok ölçüt ve sertifikasyon sistemleri arasından dünyada en çok kullanılan LEED, BREEAM, CASBEE ve Building For Life sistemlerini irdelemektedir. Sürdürülebilir ve ekolojik kentlerin planlamasına yönelik ilkeleri ve modelleri içeren bulguların, Türkiye'de eko-kent projelerinin uygulanması ve mevcut kentsel alanların ekolojik ve sürdürülebilir yönde değişimi için planlama süreçlerine ve politika yapıcılara katkıda bulunacağı düşünülmektedir. Bu amaçla, tez çalışması, Konya Meram İlçesinde yer alan farklı özelliklere sahip konut çevrelerini, bu çalışmada geliştirilen eko-kentleşme ilkelerindeki performanslarına göre değerlendirmektedir. Seçilen konut alanları, yapı adasında gelişme gösteren konut siteleri olmakla birlikte, dışa kapalı konut yerleşimi, site, müstakil konut gibi farklı özelliklere sahiptir. Performans değerlendirmesi için, çevresel, fiziksel ve hareketlilik (ulaşım) olmak üzere üç ana kategoride 29 ölçüt kullanılmıştır. Çalışmada kullanılan veri, Meram İlçe Belediyesi'nden elde edilen vaziyet ve imar planlarını, uydu görüntülerini, alanda yapılan gözlem ve değerlendirmeleri ve örnek alanlarda yaşayan kişilerle yapılan yüz yüze görüşmelerden oluşmaktadır. Analiz sonuçlarına göre, çalışmada yapı adası ölçeğinde ekolojik kentleşme ilkelerinin uygulanabilirliğine dair bulgular elde edilmiştir. Bu bulgulara göre, incelenen örnek alanların hiçbirisi ekolojik planlama ilkelerini karşılayamamıştır. Buna rağmen, çok katlı yapılardan oluşan siteler kompaktlık ve toplu taşımanın kullanılması gibi kriterleri çoğunlukla sağlamıştır. Bu tür sitelerin açık alanlarını ve otoparklarını ekolojik ilkelere göre yönetmesi halinde ekolojik çevreleri oluşturmaya daha eğilimli olduğu görülmektedir. Diğer yandan, az katlı kapalı sitelerin yönetimlerinin atık yönetiminde daha duyarlı davrandıkları tespit edilmiştir. Ayrıca, parsel bazında yapılaşmış apartmanlardan oluşan sitelerin, yapı adasında gerekli miktarda açık-yeşil alanlarının olmaması gibi nedenlerle ekolojik kriterleri sağlayamamasıdır. Sonuç olarak, ülkemizde konut ve yapı adası tipolojilerindeki farklılıklar göz önüne alınarak, ekolojik planlamanın uygulanabilirliğini sağlamak mümkün görünmektedir. Tez çalışması, kentsel alanlar için yeşil sertifika sistemlerinin geliştirilmesi yönünde ölçütler ve politika önerileri içeren- öneriler sunmaktadır.