Psikolojik sahiplenmenin nesnesi olarak bilgi ve bilgi işçilerinin bölgecilik aracılığıyla bilgi saklama davranışında bulunmaları

Bu çalışmanın amacı Türkiye'de çalışmakta olan bilgi işçileri açısından psikolojik sahiplenme (bilgi-örgüt temelli) ile bilgi saklama davranışı ölçeklerinin alt boyutları arasında var olduğu düşünülen ilişkilerin ortaya konulmasıdır. Tercüme edilen ve açıklayıcı-doğrulayıcı faktör analizleri ile geçerliği kanıtlanan soru formuyla 305 bilgi işçisine ait eksiksiz veri toplanmış ve hipoteze konu olan ilişkiler bağımsız t testi, tek yönlü varyans analizi, korelasyon analizi ve regresyon modelleri üzerinden istatistiksel olarak sınanmıştır. Bilgi saklama, kasıtlı ve bilinçli olarak belli bir bilgiyi talep eden bir kimseye bilgi vermekten imtina etme durumudur (Connelly vd., 2011). Bilgi aktarımının değerini ve örgütsel performansa katkısını dikkate aldığımızda, bilgi saklama üretim karşıtı bir davranış türü olarak ortaya çıkmaktadır. Bu anlamda bu çalışmanın ilk varsayımı bilgi saklama davranışının bilgi işçileri arasında gözlenebileceği ve bilgi işçilerinin örtük veya açık bilgilerini, şahsi değer ve statülerini devam ettirme gibi kaygılarla saklamayı tercih edebilecekleridir. Davenport (2005)'a göre bilgi işçileri "yüksek seviyede uzmanlık, eğitim ve tecrübe" ile donanmış kimseler olup, işlerinin en önemli bölümünü bilginin yaratılması, dağıtımı veya uygulaması kapsar (El-Farr, 2009). Bilgi işçisi denince ilk akla gelen grup bilgi teknolojileri alanında çalışanlardır. Ware & Degoey (1998) bilgi işçileri ile beyaz yakalılar arasındaki temel farklılıklara dikkat çekmek için bilgi işçilerinin bilgiyi manipüle etme ve yorumlama yeteneklerine vurgu yapmakta ve bilgi işçisi olarak nitelendirilebilecek meslek sahipleri arasında doktorlar, avukatlar, bilim insanları, mühendisler, pazarlama, danışmanlık, finans, sigorta ve strateji geliştirme alanlarında çalışan profesyonelleri saymaktadırlar. Çalışmanın evrenini oluşturan Türkiye'de yaşayan bilgi işçilerinin bilgi saklama davranışlarını etkileyen bir faktör olarak psikolojik sahiplenme olgusu araştırmacıların dikkatini çekmiştir (Peng, 2013). Pierce vd. (2003) psikolojik sahiplenmeyi, resmi ve hukuki sahiplikten tenzih bir bilinç hali olarak tanımlamakta ve psikolojik sahiplik nesnesinin somut veya soyut herhangi bir yapıda olabileceğine değinerek sahiplenme motifinin teorik temellerinin iyelik (possession) ve tasarruf duygularına dayandığını vurgulamaktadırlar. Örgüt yazını açısından ele alındığında psikolojik sahiplenme, örgüt içerisinde yer alan herhangi bir nesneye karşı geliştirilmesi mümkün olan genel bir mülkiyet hissi ve algısıdır (Pierce & Jussila, 2011; Pierce, O'Driscoll & Coghlan, 2004; Pierce, Kostova & Dirks, 2001; Pierce, Kostova & Dirks, 2003;Van Dyne & Pierce, 2004).Psikolojik sahiplenmenin olumlu tarafları arasında örgütle bütünleşme, whistle-blowing (ihbar), bağlılık, vatandaşlık, kişisel fedakarlık, risk ve sorumluluk üstlenme ve hizmetkarlık gibi pozitif örgütsel davranış yansımaları gözlenirken olumsuz tarafları arasında yabancılaşma, sapkın davranışlar, grup normunun ihlali, psikolojik sahiplenme nesnesine saplantı, sabotaj, stres ve bir takım hastalıklar yer alabilmektedir. Bilgi saklama davranışı, iki skalalı (promotion-prevention) psikolojik sahiplenme algısının alt boyutları ile açıklanabilecek bir davranıştır. Bu alt boyutlardan teşvik edici (promotion) temelli olan 4 faktörün bilgi saklama davranışı ile negatif, önleyici (prevention) temelli bölgecilik faktörünün ise pozitif ilişki içerisinde olacağı öngörülmektedir. Bir araştırma konusu olarak bölgeciliğin örgüt yazınına girmesi ve kendisiyle yakından ilişkili bir konu olan psikolojik sahiplenmeyle ilişkilendirilmesi Brown, Lawrence ve Robinson (2005) isimli araştırmacıların çalışmalarına denk gelir. Örgütsel bağlamda bölgecilik, fiziksel bir alan, fikir, rol ve ilişkiler üzerinde sahiplik duygusu besleme anlamına gelir (Brown vd, 2005). Bölgecilik, bir kimsenin fiziksel veya sosyal bir nesneye karşı davranışsal olarak sahiplik duygusu ifade etmesi olarak tanımlanır. "Bilgiyi psikolojik olarak sahiplenen bilgi işçileri bilgi saklama davranışında bulunurlar" ve "bilgiyi psikolojik olarak sahiplenen bilgi işçileri arasında bölgecilik eğilimi yüksek olanların bilgi saklama davranışında bulunma oranları daha yüksektir" hipotezleri çalışmanın temel dayanakları olup örneklem bireylerinin bilgi saklama davranışı konusunda demografik özellikler açısından farklılaşıp farklılaşmadığı da inceleme konusu yapılmaktadır. Bu noktada temel sorunsal, soyut ya da gizil bir nesne olan bilginin saklanıp saklanmadığının kavramsallaştırılması ve işlemselleştirilmesidir. Bu amaçla Connelly vd. (2011) tarafından geliştirilen 3 boyutlu Bilgi Saklama Ölçeği ile Avey vd. (2009) tarafından geliştirilen 2-skalalı 5 alt boyutlu Psikolojik Sahiplenme Ölçeği kullanılarak 40 bilişim sektörü çalışanı üzerinde bir pilot çalışma yapılmıştır. Bilgi Saklama ölçüm aracının cronbach alpha iç tutarlılık katsayısı α=0.81 olarak hesaplanmıştır. Psikolojik sahiplenme duygularının ölçümünde kullanılan iki skalalı anketin 1-4. maddeleri bölgecilik duyguları (önleyici psikolojik sahiplenme) ve 5-16. maddeleri teşvik edici psikolojik sahiplenmenin dört alt boyutu olan bireysel etkinlik, hesap verebilirlik, aidiyet duygusu ve bireysel kimlik (14-16)'e karşılık gelmektedir. Cronbach alpha katsayısı 0,89 olarak hesaplanmıştır. Van Dyne vd. (2004) tarafından geliştirilen psikolojik sahiplenme ölçeğinin üç maddesi bilgi-temelli psikolojik sahiplenme derecesini belirlemek üzere uyarlanmıştır (α=0.91). Pilot çalışma sonrasında bazı anket maddeleri değiştirilmiştir. Cinsiyet, yaş, meslek, pozisyon, çalışılan sektör, mezuniyet durumu ve mesleki deneyim çalışmanın demografik sorularıdır. Soru formunda "Bilgi saklamanın çalıştığınız sektöre özgü bir gerekçesi var mıdır? Bu konudaki tutumunuzu açıklar mısınız?" şeklinde bir de açık uçlu soru yer almaktadır.