Konya bölgesinde farklı planlama sistemli kümeslere sahip yumurta tavukçuluğu işletmelerinde enerji etkinlik parametrelerinin ve karbon ayak izinin belirlenmesi

Son yıllarda iklim değişikliği ve küresel ısınmaya neden olan karbon ayak izinin etkileri oldukça önemli bir konudur. Hayvancılık sektöründe faaliyet gösteren işletmelerde üretimden, enerji kullanımından ve gübre yönetiminden kaynaklı karbon salınımları gerçekleşmektedir. Bu salınımların sebep olduğu etkilerin bilinmesi, oluşabilecek zararlı etkilerin ortadan kaldırılması veya azaltılmasına yönelik uygulamaların geliştirilmesi; çevrenin korunması ve hayvancılık faaliyetlerinin daha sağlıklı yürütülebilmesi açısından oldukça önemlidir. Bu araştırma, Türkiyede yumurta tavukçuluğu yetiştiriciliğinde 3. Sırada yer alan Konya bölgesinde faaliyet gösteren farklı planlama sistemli kümeslere sahip yumurta tavukçuluğu işletmelerinde enerji etkinlik parametrelerinin ve karbon ayak izinin belirlenmesi amacıyla, 2023-2024 yılları arasında Konya Bölgesinde yürütülmüştür. Araştırmada, Konya ilinde farklı planlama sistemli (yüksek ve düşük kapasiteli zenginleştirilmiş kafes sistemli, klasik kafes sistemli ve serbest dolaşımlı yer sistemli) kümeslere sahip 12 adet yumurta tavukçuluğu işletmelerinde enerji bütçesi (enerji girdileri ve enerji çıktıları) hesaplamaları yapılarak enerji etkinlik parametrelerinin ve buna bağlı olarak "enerji kaynaklı karbon ayak izi değerleri"nin hesaplanması ve karşılaştırılması, Konya bölgesinde faaliyet gösteren yumurta tavukçuluğu işletmelerinden kaynaklı karbon ayak izi değerlerinin IPCC yaklaşımına göre TİER1 Metotu kullanılarak hesaplanması ve toplam karbondioksit salınım değerlerinin yoğunluk haritasının oluşturulması, Konya bölgesinde faaliyet gösteren araştırma amacına uygun olarak seçilen 12 adet yumurta tavukçuluğu işletmelerinden kaynaklı CH4 ve N2O salınımlarının ve karbondioksit eşdeğerlerinin (karbon ayak izinin) IPCC yaklaşımına göre TİER1 ve TİER2 Metotları ile hesaplanması ve karşılaştırılması amaçlanmıştır. Araştırma 3 farklı aşamada yürütülmüştür. Araştırmanın birinci aşamasında; Konya Bölgesinde farklı planlama sistemli kümeslere sahip yumurta tavukçuluğu işletmelerinden, araştırma amacına uygun olarak belirlenen 12 adet yumurta tavukçuluğu işletmesinin (37 kümes ve işletmede bulunan 2.664.624 adet tavuk) enerji verileri araştırma materyali olarak kullanılmıştır. İncelenen işletmelerdeki enerji girdisi (yem, elektrik, makine, dizel, yağ ve insan iş gücü) ve enerji çıktısı (yumurta, çıkma tavuk eti ve gübre) verileri bir yıl süreyle (1 Eylül 2023 - 30 Ağustos 2024) toplanarak kayıt altın alınmıştır. Araştırmanın bu aşamasında (1) çalışmanın yürütüldüğü yumurta tavukçuluğu işletmelerinde; enerji etkinlik parametreleri, "enerji kaynaklı karbon ayak izi" ve toplam karbondioksit salınım miktarının hesaplanması gerçekleştirilmiştir. Hesaplamalarda 1 kg yumurta üretimi ve 1000 adet tavuk esas alınmakla birlikte enerji çıktısı olarak, gübre ve çıkma tavuk eti miktarlarıda enerji etkinlik parametrelerinin hesaplanmasında kullanılmıştır. Araştırmanın yürütüldüğü işletmelerde enerji etkinlik parametreleri olarak; Enerji kullanım etkinliği (EKE), Net Enerji Üretimi (NEÜ), Enerji Verimliliği (EV), Yumurta Üretim Enerjisi (YÜE) ve Yumurta Üretim Değeri (GVAP) hesaplanmıştır. Araştırmada seçilen yumurta tavukçuluğu işletmeleri kümes planlama sistemleri dikkate alınarak; yüksek kapasiteli zenginleştirilmiş kafes sistemli kümesli işletmeler (I.Grup), düşük kapasiteli zenginleştirilmiş kafes sistemli kümesli işletmeler (II.Grup), klasik kafes sistemli kümesli işletmeler (III.Grup) ve serbest dolaşımlı yer sistemli işletmeler (IV.Grup) olarak 4 grupta değerlendirilmiştir. Araştırma tesadüf parselleri deneme deseninde yürütülmüştür. Enerji verilerinin grup karşılaştırılmasında Tukey testi uygulanmıştır. Araştırmanın ikinci kategorisinde, Konya Bölgesinde faaliyet gösteren tüm yumurta tavukçuluğu işletmelerinden kaynaklı karbon ayak izi değerlerinin Uluslararası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) yaklaşımına göre TİER1 Metotu kullanılarak hesaplanması için; Konya Bölgesinde bulunan tavukçuluk işletmelerinin envanteri çıkarılmıştır. İlgili Kamu ve özel kuruluşlarla görüşülerek Bölgede faaliyet gösteren yumurta tavukçuluğu işletmelerine ait veriler (işletme özellikleri, kümes planlama sistemleri, hayvan sayıları, gübre yönetim uygulamaları,.. ) alınmıştır. TİER metotları kullanılırken IPCC 2023 klavuzunda yer alan Türkiye'nin ve araştırmanın yürütüldüğü Konya bölgesinin iklim özellikleri, hayvan türü, üretim verimliliği ve gübre yönetimi gibi işletmenin ve hayvancılık faaliyetlerinin özelliklerine göre önerilen değerler kulanılarak hesaplanmış, işletmelere ve işletmelerdeki hayvanlara ait karbon ayak izi miktarları belirlenmiştir. Ayrıca, araştırma bölgesi olan Konya İli ve İlçeleri için detaylı karbondioksit salınım miktarı (küresel ısınma potansiyeli) yoğunluk haritası oluşturulmuştur. Araştırmanın üçüncü aşamasında, Konya bölgesinde faaliyet gösteren araştırma amacına uygun olarak seçilen farklı planlama sistemli kümeslere ve farklı kapasitelere sahip 12 adet yumurta tavukçuluğu işletmelerinden kaynaklı CH4 ve N2O salınımlarının ve karbon ayak izi değerlerinin (karbondioksit eşdeğerlerinin) IPCC yaklaşımına göre TİER1 ve TİER2 Metotları ile hesaplanması ve karşılaştırılması gerçekleştirilmiştir. Sonuç olarak, araştırmanın yürütüldüğü I.Grup işletmelerin 1000 tavuk başına toplam enerji girdisi 717948±180129 MJ (ortalama±standart sapma) ile en düşük değere (F=0.87; P>0.05) sahipken toplam enerji çıktısı 1571438±51798 MJ ile IV.Grup işletmelerde daha yüksek hesaplanmıştır (F=0.59; P>0.05). Bu durum, yeni kurulacak yumurta tavukçuluğu işletmelerinde daha etkin enerji girdi kullanımı için, yüksek kapasiteli zenginleştirilmiş kafes sistemli kümesli işletmelerin kullanımının daha faydalı olacağını göstermektedir. Ayrıca, doğrudan enerji girdilerinden elektrik tüketiminin I. grupta 9,44×10⁶ ± 0,96×10⁶ MJ ile en yüksek değere sahip olduğu belirlenmiştir (F=53,54; p<0,001). İşletme dolaylı enerji girdileri içerisinde yer alan su enerjisinin; I. grupta 6,72×10⁷ ± 1,27×10⁷ MJ ile en düşük değere sahip iken IV. grupta ise 3,06×10⁶ ± 0,92×10⁶ MJ ile en yüksek değere sahip olduğu tespit edilmiştir (F=18,82; p=0,001). Araştırmanın yürütüldüğü yumurta tavukçuluğu işletmelerinin enerji etkinlik parametreleri; en yüksek EKE, NEV (1000 tavuk için), EV ve GVAP değerleri İşletme-2 ve İşletme-3 için hesaplanmış olup sırasıyla 2.79 ve 2.97, 975.215,10 MJ/1000 tavuk ve 941.853,19 MJ/1000t tavuk, 38,25 kg/100 MJ ve 37,89 kg/100 MJ, 615,10 kg/100€ ve 606,11 kg/100€ değerlerindedir. Ayrıca, incelenen işletmeler içersinde en düşük YÜE değerleri 2,61 MJ/kg ve 2,64 MJ/kg ile sırasıyla aynı işletmeler için hesaplanmıştır. Bu durum, yumurta tavukçuluğu işletmelerinde enerji etkinliği yönünden en faydalı barınak planlama sisteminin ve işletme kapasitesinin, zenginleştirilmiş kafes sistemli kümesli ve yüksek kapasiteli (400.000-800.000 tavuk) işletmelerde yetiştiricilik yapılması olduğunu göstermektedir. Çalışma sonucunda, yeni kurulacak yumurta tavukçuluğu işletmelerinin hayvan refahının daha yüksek olduğu zenginleştirilmiş kafes kümes sistemli kurulması ve kapasitelerinin 400.000-800.000 adet tavuk olacak şekilde planlama yapılmasının daha faydalı olacağı tavsiye edilmektedir. Bununla birlikte, işletmelerde kullanılan teknoloji düzeyinin yüksek olmasının enerji verimliliğini olumlu yönde desteklediği belirlenmiştir. Araştırmanın sonucunda enerji kaynaklı karbon ayak izi; 0,40 - 0,77 kg CO₂e /kg yumurta, 43,07 – 94,38 kg CO₂e /kg tavuk eti ve 79,68 – 160,45 kg CO₂e /tavuk değerleri arasında ölçülmüştür. Araştırmanın yürütüldüğü işletmelerde enerji kaynaklı karbon ayak izi değerleri; en düşük İşletme-2 ve İşletme-3 de ölçülmüş olup sırasıyla 0,41-0,40 kg CO₂e /kg yumurta, 50,23-43,07 kg CO2 e/kg tavuk eti, 85,40-79,68 kg CO₂e /tavuk değerlerindedir. Çalışmada en yüksek enerji kaynaklı karbon ayak izi değerleri ise İşletme-1 ve İşletme-12 de hesaplanmış olup aynı değerler sırasıyla; 0,77-0,68 kg CO₂e /kg yumurta, 94,38-75,13 kg CO₂e /kg tavuk eti, 160,45-135,23 kg CO₂e /tavuk'dur. Bu durum, yumurta tavuğu yetiştiriciliğinde enerji kaynaklı karbon salınımının azaltılması amacıyla zenginleştirilmiş kafes sistemli kümeslerde yetiştiricilik yapılmasının yanı sıra işletme kapasitesinin 400.000-800.000 adet tavuk arasında tutulmasının daha faydalı olacağını göstermektedir. Çalışmada en yüksek salınım değerleri 800.000 tavuk kapasitenin üzerinde kapasiteye sahip zenginleştirilmiş kafes sistemli kümesli İşletme-1 de ve serbest dolaşımlı yer sistemli kümesli İşletme-12'de hesaplanmıştır. Araştırmada işletme kapasitesindeki azalmaya bağlı olarak enerji kaynaklı karbon ayak izi değerinde azalma görülmekle birlikte İşletme-12 de yüksek olması kapasitesinin çok düşük olmasından kaynaklandığı düşünülmektedir. Bu durumda karbon salınım değerinin azaltılmasında işletme kapasitesinin 400.000-800.000 baş tavuk değerleri arasında tutulmasının daha faydalı olacağı önerisini desteklemektedir. Konya Bölgesinde (İli ve ilçeleri) 7,25 milyon adet yumurta tavuğundan kaynaklanan yıllık toplam 4.5 Gg (4,5 milyon kg) CO₂e salınımı (CH₄: % 57; N₂Odirect: % 18.7; N₂Ouçucu hale gelme: % 36) değerleri hesaplanmıştır. Araştırma sonucunda Konya Bölgesindeki yumurta tavukçuluğu işletmelerinin tamamında yetiştirilen hayvanlar dikkate alınarak TİER1a metoduna göre karbon ayak izi; 0,62 kg CO₂e /tavuk, 4,13 kg CO₂e /kg gübre olarak hesaplanmıştır. Konya bölgesi için 2024 yılına ait küresel ısınma potansiyeli yoğunluk haritası oluşturulmuştur. Konya Bölgesinde 2024 yılı yumurta tavukçuluğu işletmelerinin gübre yönetiminden kaynaklı yaklaşık 4,5 Gg CO₂/yıl salınım gerçekleştiği hesaplanmıştır. Konya Bölgesinde Karatay, Meram, Kulu, Selçuklu, Akşehir ilçelerinin yumurta tavukçuluğu yetiştiriciliğinden kaynaklı CO₂ salınım miktarlarının yüksek olduğu belirlenmiştir. Araştırmanın yürütüldüğü 12 adet yumurta tavukçuluğu işletmelerinden TİER1a metotuyla hesaplanan karbon ayak izi; 0,58-0,62 kg CO₂e/tavuk, 2,57-57,96 kg CO₂e/kg gübre, 0,32-0,39 kg CO₂e/kg tavuk eti ve 0,0026-0,0031 kg CO₂e/kg yumurta değerleri arasında hesaplanmıştır. Aynı işletmelerde TİER2 metoduna göre karbon ayak izi; 0,32-0,41 kg CO₂e/tavuk, 2,57-57,96 kg CO₂e/kg gübre, 0,18-0,23 kg CO₂e/kg tavuk eti ve 0,0013-0,0019 kg CO₂e/kg yumurta değerleri arasında hesaplanmıştır. TİER2 metotu TİER1a metoduna göre ülkeye, iklime, hayvan yetiştiricilik sistemine ait verilerle hesaplama yaptığı için karbon ayak izi değerlerinin TİER2 daha düşük olduğu belirlenmiştir. Bu nedenle, üretim sistemlerinden kaynaklı özellikle hayvan yetiştiricilik sistemlerinden kaynaklı karbon ayak izi değerlerinin ve küresel ısınma potansiyelinin belirlenmesinde TİER2 metodunun kullanılması tavsiye edilmektedir. Bu konuda yapılacak olan çalışmaların bölge ve ülke ölçeğinde desteklenmesi tavsiye edilmektedir.