Kronik hastalığı olan bireylerde hasta aktiflik düzeyi, etkileyen faktörler ve yaşam kalitesi ilişkisi

Kronik hastalıklar, uzun süreli ve tedavi edilmesi ya da yönetilmesi güç olan, semptomları zamanla artan ve sürekli tedavi gerektiren sağlık durumlarıdır. Hasta aktivasyonu, bireylerin sağlık ve sağlık hizmetlerini yönetme konusundaki bilgi, güven, beceri, yetenek, inanç ve istekliliğini ifade eder. Kronik hastalığı olan bireylerin tedavi ve öz bakım sorumluluklarını alabilmeleri için aktiflik düzeyi ile ilişkili olabilecek faktörlerin saptanması önem taşımaktadır. Yaşam kalitesi, bir bireyin içinde yaşadığı kültür ve değer sistemleri bağlamında hedefleri, beklentileri, standartları ve endişeleri ile ilgili olarak yaşamdaki konumuna ilişkin algısını ifade eder. Bu çalışmanın amacı kronik hastalığı olan bireylerin hasta aktiflik düzeyini ve etkileyen faktörleri belirleyerek hasta aktiflik düzeyi ve yaşam kalitesi arasındaki ilişkiyi incelemektir. Araştırmanın evrenini Denizli il merkezindeki tüm aile sağlığı merkezlerinde kayıtlı olan ve kronik hastalığı olan bireyler oluşturmuştur. Araştırmanın örneklemini, Denizli il merkezindeki üç farklı sosyoekonomik bölgeden aile sağlığı merkezlerine başvuran kronik hastalığa sahip bireyler oluşturmuştur. Örneklem büyüklüğü G*Power 3.1 programı kullanılarak hesaplanmış ve en az 216 kişi olarak belirlenmiştir. Katılımcılar, belirlenen aile sağlığı merkezlerindeki aile hekimliği birim sayılarıyla orantılı şekilde çalışmaya dahil edilmiştir. Veriler, araştırmacı tarafından hazırlanan anket formu, Hasta Aktivasyon Ölçeği (PAM-13) ve SF-12 Yaşam Kalitesi Ölçeği kullanılarak toplanmıştır. Çalışmaya 239 kişi dahil edilmiştir. Bu katılımcının %62,8'i (n=150) kadın, %37,2'si (n=89) erkektir. Katılımcıların yaş ortalaması 56,05±14,83 olup yaş aralığı 19-93'tür. En sık görülen hastalık, %43,9 (n=105) oranıyla hipertansiyon olarak tespit edilmiştir. Aktivasyon düzeyleri incelendiğinde, katılımcıların %31,4'ünün (n=75) seviye 4 aktivasyon düzeyinde olduğu belirlenmiştir. Ortalama aktivasyon puanı 58,93 ± 18,74 olarak hesaplanmıştır. Katılımcıların SF-12 yaşam kalitesi ölçeğine verdiği yanıtlar fiziksel sağlık bileşen özeti (FBÖ12) ve mental sağlık bileşen özeti (MBÖ12) olarak iki alt ölçekte değerlendirilmiştir. FBÖ12 puan ortalaması 41,59 ± 10,99; MBÖ12 puan ortalaması ise 41,3 ± 10,36 bulunmuştur. Sosyodemografik değişkenler incelendiğinde; yaş, vücut kitle indeksi, eğitim düzeyi, meslek, ekonomik durum ve egzersiz yapma durumunun aktivasyon düzeyi ile ilişkili olduğu tespit edilmiştir. Hiperlipidemi ve hipertansiyon tanısı olan bireylerin, hastalıkları ile aktivasyon düzeyi arasında anlamlı bir ilişkili bulunmuştur. Katılımcıların hastalık sayısı ile aktivasyon düzeyleri arasında da anlamlı bir ilişki saptanmıştır. Kullanılan ilaç sayısı, ilaç takibinin kim tarafından yapıldığı ve ilaç kullanmayı unutup unutmama durumu ile katılımcıların aktivasyon düzeyleri arasında anlamlı bir ilişki bulunmuştur. Hasta aktivasyon düzeyi ile yaşam kalitesi arasındaki ilişki incelendiğinde, FBÖ12 ve MBÖ12 değerleri ile aktivasyon düzeyi arasında anlamlı bir ilişki olduğu görülmüştür. Yüksek aktivasyon düzeyine sahip katılımcıların yaşam kalitesinin de anlamlı şekilde yüksek olduğu gösterilmiştir. Bu çalışma, hasta aktivasyon düzeyini etkileyen etmenleri araştırarak, hasta aktivasyonunun yaşam kalitesine olan etkisini ortaya koymuştur. Hasta aktivasyonu ile yaşam kalitesi arasındaki ilişkiye dair daha fazla çalışma yapılmalıdır.