Kronolojik ve mekânsal düşünme becerileri bağlamında T.C. inkılap tarihi ve Atatürkçülük dersi konularının senkronik yaklaşımla öğretimi

Tarihi olay ve olgular, belirli bir zaman ve mekân içinde; doğaları gereği genellikle cereyan ettikleri zaman ve mekânın dışındaki başka unsurlarla bağlamsal bir ilişkinin sonucu olarak tezahür eder. Tarihsel bilginin bu özelliği, idraki hususunda onun zaman ve mekân içerisindeki bağlamı ile birlikte değerlendirilmesini zaruri kılmaktadır. 19. yüzyıldan itibaren pozitivist bilim paradigması ışığında şekillenen milli tarih anlatılarının, diyakronik (art zamanlı) bir form ile kuvvet kazanması, tarihsel bilginin doğasında yer alan bu bağlamsal ilişkileri görünmez kılmıştır. Söz konusu sorun, Annales okulunun öncülük ettiği "karşılaştırmalı tarih yöntemi" ile tarih yazımı alanında kısmen çözülmeye başlamıştır. Ancak öğretim ortamları, tarihsel düşünme konusunda henüz bu tip bir reform hareketi ile karşılaşmamıştır. Bu çalışma, tarih konularının senkronik bir şekilde öğretilmesi konusunda bir yöntem sunmayı amaçlarken; diğer yandan da tarihsel olay ve olguların senkronik bir şekilde değerlendirilebilmesi/öğrenilebilmesi hususunda işe koşulması gereken bilişsel beceriler ile ilgili ilişkisel ve özgün yapıyı sunmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda araştırmanın amacı, tarih konularının senkronik yaklaşımla öğretiminin senkronik, kronolojik ve mekânsal düşünme becerileri üzerindeki etkisini belirlemektir. Araştırmada mixed/karma yöntem desenlerinden "müdahale deseni" ve "açıklayıcı ardışık desen" uygulanmıştır. Çalışmanın nicel aşamasında birinci problem durumu için gerçek deneme modellerinden "öntest-sontest kontrol gruplu model"; ikinci problem durumu için ise regresyon analizi kullanılmıştır. Toplanan nicel verilerin, nitel verilerle açıklanmasını amaçlayan "açıklayıcı ardışık desen" bağlamında, nitel kısımda "kuram oluşturma" yöntemi ile çalışılmıştır. Çalışılan konunun özgün oluşu, senkronik düşünme becerisinin boyutlarının ve bileşenlerinin ortaya koyulması ve diğer düşünme becerileri ile ilişkisinin çalışılması, kuram oluşturma yaklaşımının benimsenmesinde etkili olmuştur. Araştırma, 2018-2019 eğitim-öğretim yılında İzmir ili Narlıdere ilçesinde bir devlet okulunda öğrenim görmekte olan sekizinci sınıf öğrencileri ile gerçekleştirilmiştir. Nitel yöntemin uygulandığı aşamada çalışılacak grubun belirlenmesinde amaçlı örnekleme yöntemlerinden "maksimum çeşitlilik örneklemesi" kullanılmıştır. Araştırma kapsamında çalışılan senkronik, mekânsal ve kronolojik düşünme becerileri ile ilgili ulusal literatürde herhangi bir standart ölçeğe rastlanmamıştır. Uluslararası literatürde ise, mekânsal düşünme becerisi ile ilgili olarak Lee ve Bednarz (2012) tarafından geliştirilen "Mekânsal Düşünme Becerisi Testi"(STAT)'ne ulaşılmıştır. Çalışma kapsamında bu ölçeğin, çalışılan örneklem grubu ve Türkiye şartlarına uyarlaması yapılmıştır. Uluslararası literatürde de ulaşılamayan kronolojik ve senkronik düşünme becerilerine yönelik ölçekler ise araştırma kapsamında geliştirilmiştir. Çalışmanın bu boyutunun, önemli düşünme becerilerine yönelik ölçekleri ulusal ve uluslararası literatüre kazandıracağı ve düşünme becerilerinin değerlendirilmesi konusunda sonraki çalışmalar açısından önemli bir pratik sorunu çözeceği düşünülmektedir. Araştırmada senkronik yaklaşımla gerçekleştirilen öğretimin senkronik ve mekansal düşünme becerileri üzerinde olumlu yönde anlamlı etkisinin olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Diğer yandan bu yöntemin kronolojik düşünme becerisi üzerinde anlamlı bir etkisinin olmadığı görülmüştür. Araştırmanın bir diğer sonucu, mekansal düşünmenin, kronolojik ve senkronik düşünme becerilerini yordayan önemli bir düşünme becerisi olduğunu göstermektedir. Araştırma, öğretim sürecinde kullanılan senkronik bir tarih şeridinin geliştirilmesini de kapsamaktadır. Geliştirilen tarih şeridinde, öncül çalışmaların tekniklerine riayet edilmekle birlikte, araştırmacı tarafından "ölçeklendirme" adı verilen yeni bir teknik daha kullanılmıştır. Bu tekniğin, tarih şeridi hazırlamada, mekanın temsilinde yaşanan manipülasyon sorununu büyük ölçüde ortadan kaldıracağı ve geçmişin zaman-mekansal haritalandırılmasında daha objektif bir yaklaşımın tesis edilmesine katkı sunacağı düşünülmektedir. Bu yönüyle çalışma, yaklaşık üç asırlık geçmişe sahip olan senkronik tarih şeridi hazırlama geleneğine, mekansal temsil boyutunda yeni bir teknik önermektedir.