Kültürel değerlerin, tutumların, sosyal çevrenin ve algılanan kontrolün olumlu sosyal davranışlarla ilişkisi

İnsanlar arasında sosyal bağların kurulmasına katkı sağlayan olumlu sosyal davranışlar, başkalarına fayda sağlamak amacıyla sergilenen davranışlar olarak tanımlanmaktadır. Bu çalışmada olumlu sosyal davranışlar Planlanmış Davranış Teorisi (PDT) bağlamında ele alınmıştır. Çalışmada PDT'nin temel bileşenleri olan; davranışa yönelik tutumların, öznel normların, algılanan davranışsal kontrolün olumlu sosyal davranışlara yönelik niyetle ve davranışla olan ilişkileri incelenmiştir. Ayrıca PDT'nin temel bileşenleri dışında modele eklenen kişisel normların ve bireyci-toplulukçu kültürel değerlerin de olumlu sosyal davranışlara yönelik niyetle ve davranışla olan ilişkilerine bakılmıştır. Bu doğrultuda araştırmada olumlu sosyal davranışları değerlendirmek amacıyla kapsamlı bir ölçüm aracı geliştirilmiştir. Geliştirilen ölçüm aracının geçerlik ve güvenirlik çalışmaları iki pilot çalışma ile test edilmiştir. Ana çalışmanın örnekleminde Türkiye'nin çeşitli illerinde yaşayan ve yaşları 18 ile 56 arasında olan 1008 yetişkin katılımcı (739 Kadın, 269 Erkek) yer almıştır. Araştırmada olumlu sosyal davranışlara yönelik tutumları, öznel normları, kişisel normları, algılanan davranışsal kontrolü, davranışa yönelik niyeti ve davranışı değerlendirmek amacıyla mevcut araştırmada geliştirilen "Olumlu Sosyal Davranışları Değerlendirme Ölçeği" uygulanmıştır. Bireyci ve toplulukçu kültürel değerlerin belirlenmesinde ise "Bireycilik ve Toplulukçuluk Ölçeği (INDCOL)" kullanılmıştır. AMOS programı kullanılarak yapılan yol analizleri sonucunda; olumlu sosyal davranışlara yönelik tutumlar, öznel normlar ve algılanan davranışsal kontrol olumlu sosyal davranışlara yönelik niyetleri açıklamada anlamlı bulunmuştur. Ayrıca PDT modeline eklenen kişisel normların olumlu sosyal davranışlara yönelik niyetin ve davranışların güçlü bir belirleyicisi olduğu ve modelin tahmin yeteneğini önemli ölçüde arttırdığı görülmüştür. Son olarak yatay toplulukçu değerler hem olumlu sosyal davranışlara yönelik niyetle hem de olumlu sosyal davranışlarla pozitif yönlü ve anlamlı olarak ilişkili bulunmuştur. Ayrıca, dikey toplulukçuluğun, olumlu sosyal davranışlara yönelik niyetle negatif yönlü; yatay bireyciliğin ise olumlu sosyal davranışlarla pozitif yönlü ve anlamlı olarak ilişkili çıkması bireycilik ve toplulukçuluk ayrımının ötesinde eşitliğin ve hiyerarşinin olumlu sosyal davranışlar üzerindeki önemini gözler önüne sermiştir. Elde edilen bulgular ilgili alanyazın çerçevesinde tartışılmıştır. ANAHTAR KELİMELER: Olumlu sosyal davranışlar, Planlanmış davranış teorisi, Bireyci ve toplulukçu kültürel değerler