Kıymetli evrakın ziyai ve iptali

Kıymetli evrakta mündemiç hakkın senetten ayrı olarak devredilmesi veya ileri sürülmesi düşünülemez. TTK.'nda kıymetli evrakın zıyaı nedeniyle iptali hükümleri yer almasaydı, senedi zayi eden şahsın hakkı sona erecek ve borçludan herhangi bir hak talebi olamayacaktı. Hakkaniyete aykırı bu sonucu bertaraf etmek için kanun koyucu kıymetli evrakın zıyaı ve iptali hükümlerini düzenlemiştir. Bu durum esas itibariyle senedi zayi eden şahsın lehinedir. Kıymetli evrakın zıyaı ve iptali müessesesi TTK.'nda ayrıntılı ve emredici bir şekilde düzenlenmiştir. Kıymetli evrak çeşitli özellikleri olan bir senettir ve aynı zamanda ticari yaşam için de vazgeçilmezdir. Doğal olarak, bu önemi haiz senetlerin iptalinin de bazı şekil şartlarına tabi tutulması gerekir. Ancak, TTK.'nun müesseseyi ayrıntılı bir şekilde düzenlemesine karşılık, sistematiğinin iyi olduğu söylenemez. Konu Kanun tarafından açıklanırken bazen karıştırılmış, bazen de birbiriyle çelişkili hükümler konmuştur. Bir çok başlık altında aynı hükümler tekrarlanmıştır. Bunun bir nedeni de, Türk Ticaret Kanunu hazırlanırken, kıymetli evrakın zıyaı ve iptaliyle ilgili Eski Türk Ticaret Kanunu'nun ve isviçre Borçlar Kanunu'nun hükümlerinden yararlanılmış olmasıdır. Kıymetli evrak zayi olduktan sonra, borçlunun borcunu senedi ibraz eden hâmile ifa etmemesi için dilekçe sahibinin mahkemeden önleyici tedbir talebinde bulunması gerekir, önleyici tedbir talebinin mahkemece kabulü veya reddi nizasız kaza hükümlerine tabidir. Önleyici tedbir kararı, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun 101-113 maddelerinde düzenlenmiş olan ihtiyati tedbirin özel bir şeklidir. Mahkeme önleyici tedbir kararı verirken ortaya çıkması muhtemel zararı gözeterek, dilekçe sahibinden teminat isteyebilir. Ancak, bu konuda önceden kesin bir kural koymanın doğru olmadığını, hâkimin önüne gelen somut olayın niteliğine göre teminata karar verip vermeme hususunda takdir yetkisine sahip olduğunu belirtmek gerekir (HUMK. m. 110). Senedin kimin elinde olduğu bilinmiyorsa (TTK. m. 671/1) veya senedin herhangi bir kimsenin eline geçmeyecek şekilde (mutlak anlamda) zayi olduğu anlaşılmışsa, örneğin senet yanmışsa, zayi eden hâmil senedin iptali talebinde bulunacaktır 114Önleyici tedbir kararından sonra senedi elinde bulunduran şahıs biliniyorsa, bu şahsa karşı istirdat davası açılmalıdır. Mahkeme bu davanın açılması için dilekçe sahibine uygun bir süre verir. Senedi elinde bulunduran şahıs, senedin iptali için usulî bir işlem olan ilanlardan sonra da ortaya çıkabilir. Bu durumda da mahkeme dilekçe sahibine istirdat davası açması için uygun bir süre vermelidir. 115