Mağrib Eş'arîliği (Teşekkül dönemi)

Eş'arîliğin Mağrib coğrafyasındaki tarihi serüveninin, teşekkül dönemi kapsamında ele alınması bu çalışmanın ana konusudur. İlgili dönem, Eş'arîliğin doğu coğrafyasında ortaya çıkarak sonrasında sistemli hale geldiği ve Mağrible tanıştığı süreçleri kapsamaktadır. Eş'arîliğin Mağrib'e intikali, kendisine alan açan siyasi ve sosyal sebeplerin neler olduğu ve hangi merhalelerden geçtiği araştırmanın gözettiği temel problemlerdir. Eş'arîliğin Mağrib'de tanınmasından önce bölgenin din anlayışına hâkim durumda olan belirli bir dini söylem bulunmaktadır. Bu nedenle Eş'arîliğin kendisine eklemlendiği Mâlikî düşüncenin Mağrib'de ortaya çıkan diğer mezheplerle ilişkisi ve ana yorum haline geliş süreçleri ele alınmıştır. Üzerine inşa edileceği zemin ortaya çıkarıldıktan sonra Eş'arîliğin Mağrib'in farklı coğrafyalarındaki gelişimi incelenmiştir. Eş'arîlik ortaya çıkışından gelişimine Mağrib'de farklı siyasi yapılanmalara tanıklık etmiştir. Fâtımîler boyunduruğu altında hüküm süren Zîrîler döneminde etkili olan ilk Eş'arî figürlerin mezhebin yayılmasına dair çabaları, toplumsal konumları ve devlet adamlarını siyaseten etkileyebilme becerileri üzerinde durulmuştur. Eş'arîliğin temsil edildiği bir diğer devlet Mağrib-i Evsat coğrafyasında kurulan Hammâdîler'dir. Kayrevan'da gelişen Eş'arî birikimin, bölgeye hangi siyasi sosyal hadiselere binaen taşındığı hususları takip edilmeye çalışılmıştır. Eş'arîliğin Murâbıtlar tarihindeki serencamı incelenirken öncelikle bu dönemin dini-mezhebi durumunu olumsuz resmeden siyasi ve ideolojik yargıların sıhhati üzerinde durulmuştur. Murâbıtlar, Mâlikî kadıların devlet yönetiminde söz sahibi oldukları bir idari yapıya sahiptir. Eş'arîliğin bu dönemde devlet tarafından kabulünde siyaset ve yargı birlikteliğinin etkilerine değinilmiş, mezhebin kamusal alanda tanınırlığını sağlayan adımlar ele alınmıştır. Eş'arîlik belirli metinler üzerinden Mağrib'de tanınmıştır. Bâkıllânî ve Cüveynî başta olmak üzere Doğu Eş'arîliğinin önde gelen isimlerinin etkisinde kaleme alınan bu eserler sayesinde kelâmi bir Eş'arîlik formu bölgede etkili olmuştur. Bu doğrultuda kelâmi Eş'arîlğin ana konuları arasında yer alan bilgi, iman âlem anlayışı, sıfatlar, âhiret ve imamet konuları incelenmiştir.