Malul gazilerde travma sonrası büyümeyi yordayan faktörler: Bir karma yöntem araştırması

Bu tez çalışmasının amacı, görevi esnasında veya zorunlu askerlik hizmetini gerçekleştirirken terör olayları sonucunda yaralanan ve fiziksel kayıpla hayatına devam eden malul gazilerde travma sonrası büyüme ile ilişkili faktörleri belirlemektir. Bu doğrultuda, ilk olarak nitel bir çalışma ile malul gazileri tanımak ve yaşam deneyimleri hakkında bilgi edinmek, travma sonrası büyüme yaşayıp yaşamadıklarını ortaya çıkarmak amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, 8 malul gazi ile yarı-yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir (yaş için Ort. = 46.63, SS = 5.68). Veri toplama araçları olarak, Bilgilendirilmiş Onam Formu, Demografik Bilgi Formu, Travma Sonrası Stres Bozukluğu-Kontrol Listesi (DSM-5 Versiyonu), Travma Sonrası Büyüme Ölçeği ve Yarı-Yapılandırılmış Görüşme Formu kullanılmıştır. Görüşme transkriptleri yorumlayıcı fenomenolojik analiz yapılarak değerlendirilmiş ve raporlanmıştır. İkinci olarak ise, nitel çalışmanın ardından tasarlanan nicel bir çalışma ile malul gazilerde fiziksel engele bağlı uzamış yas ve travma sonrası büyüme arasındaki ilişkide girici ruminasyon ve amaçlı ruminasyonun aracı rolü ve bu aracı rol devam ederken stresle başa çıkma yöntemlerinin ruminasyonlar ve büyüme arasındaki düzenleyici rolü araştırılmıştır. Ayrıca; temel demografik değişkenler, çevresel değişkenler, olay ilişkili faktörler ile fiziksel engel durumuna bağlı değişkenlerin travma sonrası büyüme üzerinde bir farklılık oluşturup oluşturmadığını ortaya koymak amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, nicel çalışmanın örneklemi 2015 yılı ve öncesinde yaralanan 217 malul gaziden oluşmaktadır (yaş için Ort. = 43.33, SS = 6.16). Katılımcılara, Bilgilendirilmiş Onam Formu'nun ardından Demografik Bilgi Formu, Uzamış Yas Ölçeği-Hasta Formu, Olay İlişkili Ruminasyon Envanteri, Stresle Başa Çıkma Tarzları Ölçeği, Travma Sonrası Stres Belirtileri-Kontrol Listesi (DSM-5 Versiyonu) ve Travma Sonrası Büyüme Ölçeği uygulanmıştır. Elde edilen veriler, araştırmada öne sürülen hipotezler doğrultusunda karşılaştırmalı analizler, aracı ve düzenleyici-aracı model analizleri uygulanarak test edilmiştir. Nitel çalışmanın sonuçlarına göre, gazilerin yaşam deneyimleri arasında (1) Tedavi süreçleri ve fiziksel kayıp, (2) Psikolojik zorlanımlar ve başa çıkma, (3) Çevrenin tepkileri ve (4) Bilişsel değerlendirmenin iyileştirici gücü yer almaktadır. Aynı zamanda gaziler travma sonrası büyümeye yönelik (1) kişilik ve yaşam felsefesinde gelişimler, (2) kişilerarası ilişkilerde olumlu değişimler, (3) manevi yönelimde artma ve (4) yeni fırsatların ortaya çıkması şeklinde olumlu dönüşümler yaşamışlardır. (1) Güçlü kişilik özellikleri, (2) algılanan sosyal destek kaynakları, (3) algılanan sosyal destek türleri, (4) askeri deneyimlerle ilgili kendini açmada algılanan engeller ve (5) işlevsel başa çıkma yöntemleri gazilerin travma sonrası büyüme sürecinde belirlenen diğer üst temalar olmuştur. Nicel araştırmanın sonuçlarına bakıldığında ise; halihazırda düzenli bir işte çalışan, evli olmayan, olaydan sonra yüksek düzeyde sosyal destek algılayan, olayın hem olumlu hem de olumsuz sonuçlarıyla ilgili kendini açan, zorunlu askerlik hizmetini gerçekleştirirken yaralanan ve fiziksel engeline rağmen günlük yaşantısında tüm işlerini tek başına yapabilen gazilerin daha fazla travma sonrası büyüme yaşadığı görülmüştür. Aracı model analizi sonuçlarına göre, fiziksel engele bağlı uzamış yas ve travma sonrası büyüme arasındaki ilişkide her iki ruminasyonun aracı role sahip olduğu belirlenmiştir. Bu doğrultuda yapılan düzenleyici-aracı model analizi sonuçlarına göre ise, stresle probleme yönelik/aktif başa çıkma ve duygulara yönelik/pasif başa çıkma yöntemlerinin düzeylerinin girici ruminasyon ve travma sonrası büyüme arasındaki ilişkiyi düzenlediği bulunmuştur. Elde edilen tüm sonuçlar bir arada değerlendirildiğinde, alanyazında travma sonrası büyümeye yönelik kuramsal açıklamalar ve araştırma sonuçlarıyla tutarlı olduğu görülmektedir. Mevcut tez çalışması bir bütün olarak fiziksel engele bağlı uzamış yastan travma sonrası büyümeye giden sürece dikkat çekmesi sebebiyle özgün değere sahiptir ve sonuçlar uygulamalı psikoloji alanına önemli katkılar sağlayacaktır. Anahtar Kelimeler: Başa Çıkma Yöntemleri, Fiziksel Engele Bağlı Uzamış Yas, Malul Gaziler, Ruminasyonlar, Travma Sonrası Büyüme