Afet sonrası yeniden yapım projelerinin yönetimi: Geleneksel yapım projeleri ile karşılaştırmalı bir analiz

Afetler, özellikle ekonomik açıdan az gelişmiş dünyada, artan bir şekilde can ve mal kaybına neden olmaktadır. Afet sonrası yeniden yapım - ASYY (Post-Disaster Reconstruction - PDR) projelerinin başarıyla tamamlanması, temel hizmetlerin yeniden aktif hale gelebilmesi ve felaketlerden sonra normal yaşama dönülebilmesi açısından hayati öneme sahiptir. ASYY projelerinin yönetimi, farklı ve çok sayıda paydaşın katılımıyla genellikle karmaşık hale gelmektedir. Özellikle aftlerin ölçeği büyüdüğünde, geleneksel projelerde benimsenen proje yönetimi yaklaşımlarının yetersiz kalabileceği ifade edilmektedir. Pek çok araştırmacı, proje yönetimi disiplininin bilgi birikimi bu alana daha etkin bir şekilde dahil edildiği taktirde, afet sonrası yeniden yapım projelerinin karmaşıklıklarıyla daha kolay başa çıkılabileceği kanaatindedir. Her ne kadar son yıllarda ASYY projeleri ve proje yönetimi arakesitinde odaklanan çalışmaların sayısı artsa da, mevcut literatür görece yetersizdir ve konuyu ele almak için sistematik araştırmalara ihtiyaç duyulmaktadır. Bu tez çalışması, ASYY projeleri konusunda deneyimli proje yöneticilerinin bilgi birikimini anlamayı ve sistematik biçimde derlemeyi hedeflemiştir. Bu amaçla gerek kapsamlı bir literatür taraması, gerekse bir saha çalışması yürütülmüştür. ASYY projelerinin yönetilmesine ilişkin mevcut literatür, geleneksel uluslararası katılımla projeler ile ASYY projeleri arasındaki farklılıkları kavramak amacıyla kapsam yönetiminden entegrasyon yönetimine kadar proje yönetiminin temel bilgi alanlarına göre karşılaştırılmıştır. Sahadan toplanan nitel veriler içerik analizi yöntemi ile analiz edilmiştir. Böylelikle ASYY projelerinin yaşam döngüsüne yönelik çıkarsamalar yapmaya yönelik süreç temelli bir kıyaslama da hedeflenmiştir. Farklı türde afetlerden edinilen tecrübelere ve alınan derslere dayanarak bu farklılıkların yeterince anlaşılmasının, gelecekte ASYY projelerinin yönetimi üstlenecek proje yöneticileri için yararlı bir girdi oluşturacağı düşünülmüştür. Araştırma üç aşamalı olarak tasarlanmıştır. Kapsamlı bir literatür taramasından oluşan ilk aşamanın bulguları, proje yönetiminin bilgi alanlarına göre düzenlenen sistematik tablolar halinde sunulmuştur. İkinci aşamada, İstanbul Teknik Üniversitesi'nin (İTÜ) elektronik anket platformu VETİ (www.veti.itu.edu.tr) kullanılarak tasarlanan, kapalı ve açık uçlu sorulardan oluşan, Türkçe ve İngilizce olarak hazırlanan anket formu, afet sonrası yeniden yapım (ASYY) projeleri konusunda deneyim sahibi proje yöneticileri hedef kitle olarak belirlenerek profesyonellerin yaygın olarak kullandığı Linkedin, Yahoogroups ve dijital platformlar üzerinden dağıtılmıştır. Tasarlanan ölçüm enstrümanı, proje yöneticilerinin ASYY projelerini geleneksel yapım projeleri ile kıyaslamalarını ve bu tür projelerdeki kritik başarı faktörlerini belirtmelerini sağlamaya yöneliktir. Anket formunun açık uçlu soruları proje yöneticilerinin bu tür projeler konusunda derinlemesine geri bildirim sağlamalarını amaçlamıştır. Ancak, ankete geri dönüş olmaması ve ASYY projeleri konusunda deneyim sahibi proje yöneticilerine bu yolla ulaşmanın güç olacağının anlaşılması üzerine araştırma stratejisi değiştirilerek nitel strateji benimsenmiştir. Tasarlanan ölçüm enstrümanı bir araştırma protokolü olarak kullanılarak ASYY projeleri konusunda deneyimli profesyonellere yüz yüze, telefonla veya Skype üzerinden erişilmeye çalışılmıştır. Veri toplama sürecinde uzmanlarla temas kurmak amacıyla Şubat 2017'de Ürdün'e, Mart 2017'de Lübnan'a seyahatler gerçekleştirilmiştir. Araştırmaya veri sağlayan profesyoneller, Birleşmiş Milletler, Dünya Bankası, İslami Kalkınma Bankası gibi uluslararası kuruluşlarda veya uluslararası sivil toplum örgütlerinde ASYY projelerinde sorumluluk üstlenmiş uzmanlardır. Araştırmanın bulguları, proje yönetiminin çeşitli bilgi alanlarının birbirleri ilişkili olarak ASYY projelerinin başarısı açısından önemli olduğunu gösterse de, sahadan gelen veriler özellikle kapsam yönetimi, zaman yönetimi, maliyet yönetimi ve temini yönetimi alanlarındaki performansın ASYY projelerini geleneksel yapım projelerine kıyasla daha belirleyici olduğunu ortaya koymuştur. Bunlara ek olarak paydaş yönetimi alanı ASYY projelerinin başarısı açısından özellikle kritik bir bilgi alanıdır. Kaynak kısıtlılığı; yüksek derecede belirsizlik; projelerin özellikle erken aşamalarında güvenilir enformasyona erişim güçlüğü; proje alanının kimi zaman geniş bir coğrafyaya yayılması; geleneksel projelere kıyasla daha fazla sayıda paydaşla çalışma zorunluluğu gibi faktörler, ASYY projelerinde kapsam yönetimini güçleştirmektedir. Süre kısıtlılığı; sıkışık iş programları ile çalışma zorunluluğu; afet koşullarının ve kaynak kısıtlamalarının aktivite sürelerinin belirlenmesini ve gerçekçi süresel tahminler yapılmasını güçleştirmesi gibi faktörler, geleneksel projelere kıyasla ASYY projelerinin başarısı için daha kritik olarak görülmektedir. Kaynak kısıtlılığının ASYY projeleri için önemi dikkate alındığında, maliyet yönetimi konusuna yapılan vurgunun anlaşılabilir sebepleri bulunmaktadır. Araştırma bulguları, literatürde sıklıkla vurgulanan ve tezde ayrıntılı olarak aktarılan bir dizi faktöre ek olarak döviz kurlarındaki hareketlilik; ekonomik olarak az gelişmiş ülkelerde sigorta şirketlerinin afet koşullarında devreye girememesi ve çeşitli güvenlik riskleri gibi faktörlerin ASYY projelerindeki önemini ortaya koymaktadır. Temin yönetimi, ASYY projelerinin başarısı için kritik görülen bilgi alanları arasındadır. Acil gereksinmelerin sağlıklı bir temin planlaması için çok az zaman bırakması ve kaynak seçimi konusundaki alternatiflerin kısıtlığı bu tür projelerde temin yönetimini güçleştirmektedir. Yukarıda belirtilen ve diğer proje yönetimi bilgi alanlarının tümünde karşılaşılan zorluklarla başetmek adına, sahada çalışan proje yöneticilerinin çeşitli stratejiler geliştirdikleri görülmektedir. Tez çalışmasının ilgili bölümlerinde bu stratejiler ayrıntılı olarak aktarılmıştır. Ancak temel olarak söylenebilir ki, afet sonrası yeniden yapım projelerinde görev alacak proje yöneticilerinin süre, maliyet, kalite yönetimi ve diğer alanlarda edinecekleri teknik bilginin yanında, özellikle afet psikolojisi gibi 'soft' alanlarda edinecekleri beceriler, bu tür projeleri başarıyla tamamlamaları açısından önemlidir. Yapılan tez çalışması, ASYY projelerinin yönetimi alanında yapılacak daha kapsamlı araştırmalar için sadece bir başlangıç niteliğindedir. Proje yönetiminin farklı bilgi alanlarının her biri kendisine özgü girdiler, araçlar ve çıktılar içermekte, yapı sektörü içinde birbirinden farklı uzmanlık alanlarının kapsamına girmektedir. Gelecekte yapılacak çalışmalarda bu farklı bilgi alanlarına ayrı ayrı yoğunlaşılması, ASYY projelerinin yönetimi konusunda kapsamlı veriler elde edilmesini sağlayacaktır. Bu bilgi alanları içinde paydaş yönetimi konusu özellikle önemlidir. Proje Yönetimi Enstitüsü (Project Management Institute) tarafından 2005 yılında yayımlanmış olan afet sonrası yapım projelerinin yönetimini konu alan rehber (Project Management Methodology for Post-Disaster Reconstruction), konunun genel çerçevesine ilişkin bir yol haritası çizmekte, ancak proje yönetimi bilgi alanlarındaki uygulamaların ve genel olarak proje yönetim sürecinin işleyişinin ayrıntılarına girmemektedir. Bu ayrıntılar ancak kapsamlı saha çalışmaları ile ortaya konulabilir ve profesyonellerin yararlanabileceği kaynaklar hale getirilebilir. Proje yöneticileri yanında ASYY çabalarının üst ölçekte yürütülmesinden sorumlu hükümet ve hükümet dışı karar vericiler ve diğer profesyoneller, bu farklılıkların daha iyi anlaşılmasından ve ASYY projeleri ile proje yönetimi arasında daha sistematik bir bağlantı oluşturmasından yararlanacak başlıca taraflar arasında görülebilir.