Manas ve Oğuz Kağan Destanında vasiyet fikri

Türk kültür hayatının en mühim noktalarından biri olan destanlar ile ilgili yapılan çalışmalar yeni nüshaların bulunması ve destanların yaşamaya devam etmesiyle sözlü ve yazılı kültürü temsil etmeyi sürdürmektedir. Bu çalışmanın amacı tarihi süreç içerisinde toplumların kültürel ve milli kimliklerinin gelişimine tanıklık eden destanların mitik, sosyal, dini zihniyetleri yansıtan kültürel mirasının aktarılmasındaki önemine dikkat çekmektir. Çalışmada kültürün aktarımı ve korunması sürecinde başat rol oynayan destanlarda yer alan vasiyet kavramı, nasihat, öğüt gibi ifadelerden ele alınmıştır. Bu ifadelerden yola çıkarak destan kahramanı, destan kahramanının yardımcısı bilge ve ihtiyar kişiler, destan kahramanın tebaası altındaki yiğitler ve askerler, toplum içerisinde sözü dinlenen kadın kahramanlar ve ana kahramanların eşlerinin sözleri dikkatle incelenmiştir. Elde edilen veriler destanlar bağlamında yorumlanarak mensup olduğu toplum kültürünce aktarılmıştır. Vasiyet, vasiyet edenin ölümü ile doğabileceği gibi hayattayken de kişinin isteği üzerine ortaya çıkabilir. Destan metinlerindeki vasiyetler düzenlemeye tabi olmayan sözlü veya yazılı olarak nesilden nesile aktarılan milletlerin manevi hayatına ışık tutan mahiyette vasiyetlerdir. Birçok devlet kuran Türklerin vasiyetnameleri içerisinde Türk kültürünün yazılı ve sözlü hafızası Bilge Kağan, Cengiz Han, Oğuz Kağan, Manas ve Dede Korkut'un vasiyetleri vardır. Herhangi bir zaman aşımına uğramayan bu vasiyetler yüzyıllar boyu muhataplarını yerine getirmekle yükümü kılmıştır. Destan kahramanlarının yüzyıllar öncesinde bıraktığı vasiyet bugün hâlâ yerine getirilmelidir. Vasiyetlerin toplumsal ve bireysel vasiyetler olarak ele alınması mümkündür. Ölünün ruhuna saygı, adının yaşatılması, ilişkilerin düzenlenmesi bağlamında bu vasiyetler and-yemin olarak düşünülüp yerine getirilmektedir. Vasiyette esas olan kişinin ölümünden sonra hayatı düzenleme çabasıdır. Dün, bugün ve yarını birlikte yaşayan Türk toplulukları için vasiyetleri atlamak geçmişten ders alarak geleceğe yön veren toplumların kaybı anlamına gelir. Bu noktada vasiyetler ve vasiyet hükmünde yer alan yaygın ifadeler bu toplumların hassas noktası ve kilometre taşlarıdır. Bugün hâlâ dünyaya hükmetme ve devletin bekası adına Oğuz Kağan ve Manas atanın vasiyetleri destan kahramanlarının tecrübelerinden ve sözlerinden ibret alarak ezberlenmektedir. Destan metinlerinden elde edilen bu satırlardan hareketle gelecek nesillere aktarılmak istenen mesajlar, kültürel miras ve vasiyet bağlamında aktarılmıştır. Çalışma sonunda elde edilen bilgiler yorumlandığında destanlarda geçen bu ifadelerin kültürel, toplumsal ve inanç bağlamında izler taşıdığı; kültürlenme sürecinde gelecek nesillere destan kahramanları yoluyla aktarılmak istenenin vasiyet bırakma sürecinde bazen ölüm döşeğinde bazen de daha öncesinde hazırlanmış formel düzeyde pekiştirilerek aktarılmak istendiği saptanmıştır. Bu bağlamda genel olarak vasiyet fikirleri değerlendirildiğinde esas olanın gelecek nesillere sözlü ya da yazılı şekilde bir vasiyet bırakmak olduğu tespit edilmiştir. Vasiyetin muhataplarının atalar kültüne sadık kalarak söz konusu yükümlülüğü yerine getireceğine olan inanç destan metinlerinde vurgulanmıştır.