Mekâna içkin iktidar ilişkilerini deşifre etme yöntemi olarak Aktör Ağ Teorisi'ne bir katkı: Kronolojik İlişki Diyagramı

Mekân kavramı, mimarlık literatürüne girdiği 19. yüzyılın ortalarından itibaren bu alandaki tartışmaların odağına yerleşmiştir. İnsanın mekânla kurduğu duyusal, duygusal, zihinsel, fiziksel ve algısal ilişkiler bağlamında 19. yüzyılda "mimari mekân" kavramı icat edilirken, 20. yüzyılın sonuna doğru kavramın içeriği, toplumsal üretim ve yeniden-üretim ilişkilerinin etkisi altında "toplumsal mekân"a doğru evrilmiştir. Öte yandan, toplumsal üretim ve yeniden-üretim ilişkileri, özünde iktidar ilişkileridir. Bu argümanın temelinde ise, yapısalcılık-sonrası dönemde geliştirilen, üretken ve dinamik bir ilişki ağı olmanın yanı sıra kendiliğinden her yerde var olabilen bir iktidar kavrayışı yatmaktadır. Tez, mekânın üretim ilişkilerine içkin olan iktidar ilişkileri ağını deşifre ederek bu ağı görselleştirmeyi amaçlamaktadır. İktidar ilişkileri ağının deşifre edilebilmesi için, ağ ortamının çoklu, çoğul ve heterojen okumasının önünü açabilecek Yeni Materyalist söylem ve bu söylemin getirdiği alternatif çözümleyici yaklaşımlar incelenmiştir. Bu yaklaşımlardan biri olan Aktör Ağ Teorisi (AAT), mekânın üretim sürecine dâhil olan aktörler, nesneler ve şeyler arasındaki iktidar ilişkilerini açığa çıkarabilecek etkin bir araştırma metodolojisi olarak değerlendirilmiştir. AAT ile açığa çıkarılan iktidar ilişkileri ağının görselleştirilebilmesi için güncel çalışmalarda başvurulan haritalama yöntemleri araştırılmış, örneklerin potansiyelleri ve sınırlılıkları göz önünde bulundurularak, AAT temelli yeni bir temsil modeli önerilmiştir. "Kronolojik İlişki Diyagramı" (KİD) olarak adlandırılan bu temsil modelini test etmek üzere "Basmane Çukuru" olarak anılan arazide alan çalışması yapılmıştır. Arazinin üretim sürecine dâhil olan aktörler, aracılar, arabulucular ve inşa ettikleri iktidar ilişkileri mercek altına alınmış, çeviriler KİD üzerine aktarılarak iktidar ilişkileri ağının grafik temsili sunulmuştur. "Basmane Çukuru" arazisinin değişim ve kullanım değerinin üretimi, fiziksel, imgesel ve söylemsel dönüşümü KİD aracılığıyla görsel olarak takip edilebilir kılınarak, mekândaki iktidar kurma pratikleri ve direnç potansiyelleri açığa çıkarılmıştır.