Spatial cognition: Application of space syntax on Beyazıt district, İstanbul

Kentlerin tasarımı, kentleri nasıl algıladığımıza bağlıdır. Bu bakımdan, kentsel tasarımda çok önemli rol oynayan bir konu olan kentsel mekânlara bilişsel yaklaşım üzerine odaklanılması gereklidir ve şüphesiz ki mekânsal algıyı etkileyen faktörlerin belirlenmesi de büyük önem taşımaktadır. Bu bakış açısıyla yaklaşıldığında, bu tez çalışması İstanbul Tarihi Yarımadasinda Beyazıt bolgesi için kullanıcıların alana ve kentsel mekânın yapısına dair biliş haritalarını sunmakta ve Beyazıt bölgenin sentaktik değerleriyle ilişkili olarak bölgedeki mekânsal biliş konusunu irdelemektedir. Bu tez çalışmasında belirtilen soruları cevaplandırmak amaçlandırılmış: • Beyazit alanında kulanıcıların mekana dair bilişsel gösterimi nedir? • Beyzit alanın sentaktik değerleri , alanın algilanmasiyla bir ilişkisi var mi? Tez çalışmasının amaçlarını gerçekleştirmek üzere bilişsel haritalamadan ve mekân dizimi (space syntax) analizlerinden oluşan iki çeşit çalışma yapılmıştır. Bu çalışmaların sonuçları sırasıyla sübjektif ve objektif bakış açılarıyla değerlendirilerek sonuçlara ulaşılmıştır. Bilişsel haritalama sürecinde krokilerden(sketch map) yararlanılmıştır ve krokilerin analizinden çıkan sonuçları desteklemek amacıyla bilişsel haritalama tekniklerinden biri olan farkındalık görevi (recognition test) kullanılmıştır. Diğer taraftan, bölgenin mekânsal yapısı mekân dizimi yöntemi kullanılarak analiz edilmiş ve bütünleşme (integration), bağlılık (connectivity) ve okunabilirlik (intelligibility) nitelikleri aracılığıyla sentaktik olarak ifade edilmiştir. Biliş ve mekân dizimi yaklaşımları kullanılarak elde edilen bulguların karşılaştırılması, mekândaki sentaktik değerlerle bilişsel temsiller arasında bir ilişki olup olmadığının tespit edilmesini sağlamıştır. Sonuç olarak, yapılan korelasyonlar, bilişsel temsillerle mekânsal yapı arasında pozitif bir ilişki olduğunu göstermiştir. Bu bağlamda, bu tez çalışması biliş ve mekân dizimi yaklaşımlarına dikkat çekmektedir ve tezdeki her bölüm bu yaklaşımlarla ilgili konulardan, biliş konusundaki mekânsal bilişin tanımını da kapsayan tartışmalardan yararlanmaktadır. Mekânsal biliş, zaman zaman, insanların çevreleri hakkındaki farkındalıkları, izlenimleri, bilgileri, görüntüleri ve inançlarını ifade eden çevresel biliş kavramının bir alt kümesi olarak görülmüştür. Çevresel biliş; fiziki çevredeki konumlar, mesafeler ve düzenlerle ilgili bilgileri nasıl elde ettiğimiz, nasıl depoladığımız ve nasıl hatırladığımızla ilgilenmektedir. Algı, bilişle ilgili çalışmalarda kullanılan başka bir kavramdır ve çoğu zaman insanların kendilerini çevreleyen fiziki çevreyi anlama, yorumlama ve değerlendirme yeteneklerini ifade etmek üzere çevresel biliş kavramı yerine kullanılmaktadır. Çevresel algı daha çok 'duyularla edinilen bilgilerle' (sensory information) ilişkiliyken çevresel biliş veya algı 'anılarla ilgili bilgiler'(memory information) olarak kabul edilmektedir. Dolayısıyla, biliş algıdan daha düşünsel bir kavramdır. Biliş haritası ise etrafımızdaki dünyanın deneyimler, doğrudan ve dolaylı öğrenilen bilgiler ve bilgilerin bütünleştirilmesi ve işlenmesi sonucunda oluşturulan zihinsel bir temsili olarak açıklanabilen başka bir kavramdır. Farklı disiplinlerdeki araştırmacılar biliş haritaları yerine zihinsel harita, zihinsel imaj ve zihinsel resim gibi farklı terimler kullanmaktadır. Buna rağmen, zihinsel imajla ilgili tartışmaların tümünün ortak noktası, zihinsel imajın düşüncenin bir yan ürünü olduğu ve bilişin önemli bir bileşenini oluşturduğudur. Kevin Lynch'in zihinsel imajlarla ilgili ortaya attığı fikirler, zihinsel imajın çevreyi algılama sürecinde ortaya konduğunu belirtmektedir; Lynch bunu okunabilirlik olarak adlandırmıştır. Lynch kentin okunabilirliğini biliş haritaları kullanarak incelemiştir ve okunabilir bir mekânı oluşturan beş fiziksel öğenin (yollar, nirengi noktaları, bölgeler, düğümler, sınırlar) olduğu sonucuna ulaşmıştır. Biliş haritalarının kavranması için çeşitli teknikler bulunmaktadır ve Lynch tarafından geliştirilen kroki çizimi de bu tekniklerden biridir. Bu çalışmada kullanılan bir diğer yaklaşım ise mekân dizimi yöntemidir. Mekan dizimi (space syntax) yöntemi mekansal dokuları farklı ölçeklerde, binadan kentsel mekana kadar inceleme fırsatı veriyor. Mekan dizimi yaklaşımı mekânsal ve sosyal yapı arasındaki karşlıklı etkileşiminden bahsetmektedir. Mekansal özellikler matematiksel olarak çevriliyor ve bu mekanlar nasıl insanların sosyel aktivitelerini etkileyeceğı belirtiliyor. Mekân dizimi yöntemiyle ilgili teorinin ve ilgili konuların incelenmesi bu araştırma için bir başlangıç noktası teşkil etmiştir. Bu bölümde; mekânsal yapı kavramı tartışılmış, mekânsal yapı diğer ilişkiler de göz önünde bulundurularak mekânsal ilişkiler olarak tanımlanmış ve mekân dizimi yönteminden faydalanılarak uygulamaya yönelik bir çalışmanın geliştirilmesi amacıyla kentsel yapıdaki sentaktik özelliklerin tanımları incelenmiştir. Bir sonraki bölümde ise mekân dizimi ile biliş arasındaki ilişki irdelenmiş ve bu iki yaklaşım arasındaki ortak noktaları (örneğin, kentleri ve okunabilirliklerini anlamak için bilişsel bakış açısıyla okunabilirlik (readability) ve mekân dizimi yöntemindeki okunabilirlik (legibility) kavramlarının kullanılması) bulmak amacıyla konu üzerinde daha önce yapılmış çalışmalar incelenmiştir. Son olarak, veri toplama ve analizi için izlenen yöntem açıklanmıştır. Biliş haritalarından çıkarılan sonuçlar korelasyon yapılabilmesi için sayısal verilere dönüştürülmüştür. Bu amaça ulaşmak için haritadan çıkarılan verileri sayısal verilere donuşturmak uzere sıralı bir olçek kulanılmıştır. Bunun için tüm haritada çizilmiş yollar ve mekanlar kodlama sistemiyle sayısallaştırılmş; şoyleki tüm çizilen yollar gerçek haritadaki yollarla karşılaştırarak doğru çizilmiş olanlara üç puan, kısmen doğru çizilmişlere iki puan, yanlış çizilmişse bir puan ve hiç çizilmemişse sıfır puan verilmiştir. Doğruluk düzeyi ise yolların şekil, yön ve uzunluklarına göre belirlenmiştir. Böylece elde edilen sonuçlar üst üste konularak alandaki biliş haritası elde edilmiştir. Bilişsel haritalama çalışmasından ve mekân dizimi yöntemiyle elde edilen skorlar karşılaştırılarak aksların bilişsel haritalardaki skorlarıyla sentaktik değerleri arasındaki ilişki tespit edilmiş ve tez çalışmasının temel araştırma sorularına yanıtlar aranmıştır. Mekân dizimi yöntemiyle yapılan analizler ışığında bu tez çalışmasında Beyazıt kent parçasındaki mekânsal yapı ile kullanıcıların algıları arasında pozitif bir korelasyon olduğu tespit edilmiş ve mekânların sentaktik değerlerine göre hatırlanabilirlik derecesinin tahmin edilebileceği sonucuna varılmıştır.