Melâmilikteki ahlakî ilkelerin İslam felsefesi bağlamında değerlendirilmesi

Melâmilik, 9. asırda, Horasan'da, Hamdun Kassar tarafından ortaya atılmış önemli bir tasavvufi fikir akımıdır. Daha öncesinde ise bu düşüncenin oluşmasına zemin hazırlayan, fikirlerinde Melâmi eğilimleri taşıyan sufilerin varlığı söz konusudur. Melamiliğin tasavvuf ve tarikatlardaki tac ve hırka giyme gibi insanları halktan ayıran sembolik yaklaşımlara ve tarikatlardaki zikir merasimlerine tepki olarak ortaya çıktığı kabul edilmektedir. Çünkü Melâmilere göre bu semboller ve merasimler insanı riyâya düşürebilir. Riyâ tehlikesinden kurtulmak için ise ibadetlerin, zikrin gizli yapılması, amellerin ve hallerin gizlenmesi gerekmektedir. Melâmi düşüncesinde halkın tepkisi önemsiz kabul edilmektedir. Hatta o kadar önemsizdir ki halkın kendilerini kınamasına aldırmazlar. Bir başka deyişle "kınayanın kınamasından korkmazlar". Korkmadıkları gibi zaman zaman insanların kınamasına da talip olurlar. Zaten melâmet kelimesi de temelde kınamak ve ayıplamak anlamlarına gelmektedir. Nefse muhalefet ve nefsin kendini sürekli kınaması, Melami düşüncesinin ana unsurunu teşkil etmektedir. Melâmiler bu fikirlerini doğrudan Kur'an-ı Kerim'e dayandırmaktadırlar. Bazen aşırı temayüller de taşıyan Melamilik akımının ahlak ilkeleri gerçekten merak konusudur. Melâmiliğin ahlaki ilkeleri hakkında bize bilgi veren en önemli eser olarak Ebu Abdurrahman es- Sülemi'nin "Risaletü'l Melâmetiyye" ön plana çıkmaktadır. Bu eserde Melâmiliğin ilkeleri kırk beş madde halinde belirlenmiştir. Bu çalışmada Melâmiliğin ahlak ilkeleri, genel kabul görmüş İslam filozoflarının yaygın ahlak ilkeleriyle karşılıklı mukayese edilmiştir. Sonuçta edinilen izlenim ise bu ilkelerin İslam Ahlak filozoflarının görüşleriyle bazı noktalarda benzeştiği, diğer bağlamlarda ise ayrıştığı yönündedir. Anahtar Kelimeler: Ahlak, Melâmet, Melâmilik, Melâmi, nefis, riya, hikmet, adalet