MENA ülkelerinde teknoloji, eğitim ve ekonomik büyüme arasındaki ilişki

Günümüzde gelişmiş teknolojiye sahip ülkeler, fiziksel güçten ziyade eğitimli insanın gerçek güç olduğunu ifade etmektedirler. Bu bağlamda ülkeler, toplumlarına sağladıkları eğitim hizmetinin teknoloji ile harmanlanmış olmasına ve bulundukları çağa uyumuna dikkat ederler. Sosyo-ekonomik refah üzerine kurulan eğitimin ekonomik büyümenin temel taşlarından biri olduğu, işgücü verimliliğini ve toplumların refah seviyesini artırdığı düşünülmektedir. Ülkelerin teknolojilerinde ve üretim süreçlerinde farklılık oluşturarak rekabet ortamını güçlendiren eğitim, bütün ülkeler için olduğu gibi MENA (Middle East & North Africa/Orta Doğu ve Kuzey Afrika) ülkeleri için de önemli bir olgudur. MENA; ülke çeşitliliği, sosyal, iktisadi ve siyasi yapısıyla dünyanın karışık bölgelerinden biri olarak dikkat çekmektedir. Sahip olduğu petrol arzı, pahalı silah ve ileri teknoloji talebiyle dünya ekonomisi için önemli bir konumda yer almaktadır. Bu konumun herhangi bir şekilde sekteye uğraması dünya ekonomisinde istikrarsızlıklara ve dalgalanmalara neden olabilecek etkiye sahiptir. Sahip olduğu bu konumla da gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin ilgi odağında olan MENA ülkelerine yatırımlar artış göstermektedir. Eğitim hizmetinde olduğu gibi büyüme literatüründe de teknolojik gelişmeler önemli bir konumdadır. Literatürde yer alan teknolojik gelişmenin önemli bir alt başlığı da telekomünikasyon altyapısıdır. Çalışmada ilk olarak telekomünikasyon, eğitim ve ekonomik büyüme teorik çerçevede incelenerek aralarındaki ilişki ortaya konulmuştur. Sonrasında 1993-2018 yılları arasında veri temininde sıkıntı yaşanmayan Türkiye dahil 15 MENA ülkesinde eğitim, teknoloji ve ekonomik büyüme arasındaki ilişki araştırılmıştır. Çalışma verileri Dünya Bankası Dünya Kalkınma Göstergeleri Veritabanından elde edilmiştir. Çalışmada eğitim verisi olarak ilköğretim kayıt oranları kullanılmıştır. Ülkelerin ilköğretim kayıt oranları toplanarak bir ortalama elde edilmiş ve ortalamanın altında kalan ülkeler sıfır, ortalamanın üzerinde olan ülkeler bir olarak kodlanarak analize dahil edilmiştir. Teknoloji verisi olarak internet kullanıcıları ve mobil hücresel abonelik verileri kullanılmıştır. Bu göstergeler aynı zamanda telekomünikasyon altyapısını da göstermektedir. Ekonomik büyüme değişkeni ise kişi başına reel gayri safi yurt içi hasıla (KBGSYH) olarak hesaplanmıştır. Çalışma, 15 ülke için 1993-2018 dönemi yıllık verileri ile araç değişkenli genelleştirilmiş momentler metodu (IV-GMM) aracılığıyla test edilmiştir. Çalışma sonucunda ekonomik büyümenin bir dönem gecikmesi, eğitim, enflasyon, KBGSYH, mobil, (mobil*eğitim), internet ve (internet*eğitim) değişkenlerinin ekonomik büyüme üzerindeki etkilerinin istatistiksel olarak anlamlı; kamu harcamaları, yatırım ve ticaret değişkenlerinin ise istatistiksel olarak anlamsız olduğu görülmüştür. Aynı şekilde analizde eğitim, internet ve mobil değişkenlerinin ekonomik büyüme zerindeki etkisinin negatif yönlü ancak (internet*eğitim) ve (mobil*eğitim) değişkenlerinin pozitif yönlü etkiye sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmanın amacı MENA ülkelerinde teknoloji, eğitim ve ekonomik büyüme arasındaki ilişkiyi açıklayarak, ekonomik büyümenin sağlanabilmesi için politika karar vericilerine öneriler sunmaktır. Çalışma ile elde edilen bulgular, literatürde yer alan MENA ülkeleri ile ilgili sınırlı sayıda çalışmaya katkıda bulunması açısından önem arz etmektedir.