Menderes Masifi'nin güneybatı kanadındaki (Aydın-Muğla) diaspor oluşumlarının jeolojik, jeokimyasal ve gemolojik özelliklerinin araştırılması

Çalışma Muğla ilinin batısında bulunan Yatağan ilçesi ve Aydın ilinin güneyinde kalan alanları içeren yaklaşık 174 km2'lik bir bölgeyi kapsamaktadır. İnceleme alanını Menderes Masifi'nde bulunan boksit ocakları ve diaspor yatakları oluşturmaktadır. Bu tez çerçevesinde bölgedeki boksit madenlerinin içinde yer alan diaspor ve bunlara eşlik eden diğer minerallerin mineralojik ve kristalografik özelliklerinin belirlenmesi, oluşum koşullarının-biçiminin irdelenmesi, diasporun gemolojik özelliklerinin ve renklenmesinin saptanması amaçlanarak 10 farklı bölgeden toplam 45 farklı numune derlenmiştir. Çalışma alanındaki boksit yatakları Göktepe ve Yatağan formasyonu içerisinde beyaz renkli kristalize kireçtaşı (Alt/Geç Triyas) ile gri-boz renkli kristalize kireçtaşı (Üst/Jura-Kretase) kontağındaki uyumsuzluk boyunca görülmektedir. Yataklar genellikle KB - GD yönünde uzanım göstermekte ve boksit numuneleri masif, pisolitik ve oolitik doku özellikleri göstermektedirler. Bafa gölünden başlayıp Yatağan'a doğru kesik kesik yay şeklinde ilerleyen boksit yatakları içerisinde farklı boy ve renklerde bulunan diaspor kristalleri ülkemize özgüdür. İnceleme alanında diaspor oluşumları makro olarak genellikle kalsit, muskovit ve kloritoid mineralleri ile birlikte kristalize kireçtaşları, boksit ve altere zonları içerisinde merceksi, breşik, çatlak ve cepler halinde gözlenmiştir. Diasporlar Milas civarında genellikle levha halinde Yatağan civarında ise genellikle küçük ve kırlangıç kuyruğu yapısında gözlenmiştir Boksit oluşum süreçlerini ortaya çıkarmak için ana ve eser elementlerin özellikleri ve dağılımları incelenmiş ve Al2O3/SiO2 oranına (1.0-61.3) göre Al içeriği fazla olan killi/kırıntılı metamorfik-magmatik kayaçların boksit oluşumuna kaynaklık sağladığı ve zenginleşmenin birden fazla kez tekrarlandığı ortaya çıkmıştır. Ayrıca inceleme alanındaki boksit ve diaspor numunelerinin Zr, Cr ve Ga içeriklerinin karşılaştırılmasında, boksit oluşumlarının ortaç magmatik veya killi bileşime sahip bir ana kayaya sahip olduğu ve diaspor oluşumlarının ise alanlar dışında ultrabazik-bazik özelliklere yakın veriler sunduğu gözlemlenmiştir. İnceleme alanındaki numunelerin nadir toprak element (NTE) değerlendirmesine göre, boksit numunelerinde La/Y oranının 1'in üzerinde, diaspor numunelerinde La/Y oranının Pınarcık (PI) bölgesinde 1'in üzerinde; Sodra (SO) ve Yatağan (YA) bölgelerinde ise 1'in altında olduğu tespit edilmiştir. Bu verilere göre Boksit ve Pınarcık diaspor oluşumlarının alkali ortam şartlarında, Sodra (SO) ve Yatağan (YA) bölgelerindeki diaspor oluşumlarının ise asidik ortam şartlarında oluştuğu tespit edilmiştir. Boksit ve diaspor oluşumları üzerinde yapılan Ce/Ce* (NASC) değerlendirilmesine göre her iki oluşumun da oksijen bakımından fakir bir ortamda (anoksik) ve boksit oluşum süreçlerinin yavaş, diaspor oluşum süreçlerinin ise hızlı bir şekilde gerçekleştiği tespit edilmiştir. Ayrıca Eu/Eu* (PASS) değerlerlendirmesine göre ise oluşumların/çözeltilerin muhtemelen uzak bir volkanik kaynaktan türeyen rüzgarla/su (?) ile taşınan magmatik malzemenin bir karışımı/türetilen baskın kırıntılı malzeme ürünü (Menderes Masifi'ne ait magmatikler, şist-fillit ve mafik sokulumlar) olduğu düşünülmüştür. Çalışma alanının da içerisinde bulunduğu Alp-Himalaya orojenik kuşağında (Akdeniz bölgesi de dahil olmak üzere, Güneydoğu Fransa'dan İran'a kadar) Permo-Triyas ve Geç Kretase (Senomaniyen-Turoniyen) aralığında çeşitli jeolojik oluşumlar meydana gelmiştir. Menderes platformunun evrimi; Geç Kratese'de kuzeye doğru eğimli, okyanus içi bir yitim boyunca Neo-Tetis okyanusunun kapanmasının başlamasıyla ilişkin çökme ve ofiyolitik kayaçların bindirme süreci ilgili olaylar olarak ifade edilmektedir. Bölgedeki boksitlerin ise tektonik hareketlere bağlı olarak gömülmesiyle yaklaşık 10-25 km derinlik, 5-10 kb basınç ve 500-620 °C sıcaklık şartlarında metamorfizma geçirdikleri ve bu metamorfizma ile gibsit ve böhmitlerin diaspor ve korunda dönüşürken demirli bileşiklerin manyetite, killerin de muskovit ve kloritoyid gibi minerallere dönüştüğü düşünülmüştür. İnceleme alanındaki diasporlardaki renk değişimlerinde nadir toprak (ANTE>MNTE) ve kromofor özellikteki elementlerin (Cr3+, V3+ ve Fe2+-Ti4+ çiftleri) etken olduğu tespit edilmiştir. Yapılan SEM görüntüleme ve EDS analizleri sonucunda ise Sodra, Yatağan ve Pınarcık bölgesi numunelerinin ağırlıklı olarak O, Al ve Si içerdiği görülmüş, yakın çekimlerde ise bu elementlere ek olarak K, Na, Fe, Ca ve Mg'nin varlığı da tespit edilmiştir. Derlenen numunelerin süstaşı olarak değerlendirilebileceği görülerek şekillendirilmiş ve şekillendirme esnasında firenin sebepleri gözlenmiştir.