Menemen koyun ırkına ait yapağıların morfolojik, fiziksel ve elementel olarak incelenmesi

Bu çalışma Afyonkarahisar ili Şuhut ilçesi Karacaören beldesinde bulunan özel bir işletmeye ait Menemen koyun sürüsünde yapılmıştır. Çalışma da toplam da 120 koyun olmak üzere; 20 baş 6 aylık Menemen kuzusu, 20 baş 1-1,5 yaşlı, 20 baş 2-2,5 yaşlı, 20 baş 3-3,5 yaşlı, 20 baş 4-4,5 yaşlı, 20 baş 5 yaş ve üzeri Menemen koyunu kullanılmıştır. Çalışmada, toplam 118 koyunun omuz, kaburga ve but kısmından olmak üzere 354 adet yapağı örneği değerlendirilmiştir.Çalışmada yapağıların randıman, incelik, uzunluk, elastikiyet ve mukavemet özellikleri ile yapağının SEM görüntüleri ve SEM-EDX, XPS ve ICP-OES ile element analizi yapılmıştır.Çalışmada 1,5 yaş ve üzeri Menemen koyun yapağılarında; kirli yapağı verimi, kırkım sonu canlı ağırlığı, randıman, incelik, uzunluk, elastikiyet ve mukavemet sırasıyla; 1583,78 g, 51,68 kg, % 66,78, 30,91 µm, 36,35 mm, % 32,60 ve 20,69 cN/tex olarak bulunmuştur.Araştırmada randıman üzerine yaşın ve vücut bölgesinin etkisi önemli bulunmuştur. Bu iki parametre arasında yaşın etkisinin daha fazla olduğu tespit edilmiştir. İncelik üzerine yaşın ve vücut bölgesinin etkisi önemli bulunurken, bu kez de vücut bölgesinin etkisinin daha fazla olduğu tespit edilmiştir. Uzunluk üzerine yaşın ve vücut bölgesinin etkisi aynı derecede önemli bulunmuştur. Elastikiyet ve mukavemet üzerine ise sadece yaşın etkisi önemli bulunmuştur. Çalışmada hiçbir yapağı özelliğinin üzerine yaş x vücut bölgesi interaksiyonunun etkisi görülmemiştir.Çalışmada Menemen koyun yapağılarında ICP-OES metodu ile Menemen koyun yapağılarında; kalsiyum (Ca), sodyum (Na), magnezyum (Mg), potasyum (K), demir (Fe), alüminyum (Al), silisyum (Si), mangan (Mn), çinko (Zn), kurşun (Pb), bakır (Cu), kobalt (Co), fosfor (P), selenyum (Se) elementlerinin genel ortalamaları sırasıyla; % 0,244±0,006, % 0,130±0,008, 353,863±13,369 mg/kg, 633,743±65,295 mg/kg, 46,323±7,847 mg/kg, 45,054±7,132 mg/kg, 152,630±17,626 mg/kg, 3,970±0,318 mg/kg, 92,690±2,073 mg/kg, 1,959±0,364 mg/kg, 5,626±0,289 mg/kg, 0,120±0,010 mg/kg, 150,033±3,728 mg/kg, 0,070±0,013 mg/kg olarak bulunmuştur.Menemen koyun yapağılarında SEM görüntülerini incelediğimizde; kütikül yüzeyi gayet düzgün sıralanmış kütiküler hücrelerin şekillendirdiği pulcuklardan oluştuğu ve kutikula hücrelerinin çok kenarlı taç şekli olduğu görülmüştür.Yapağı element içeriği, vücut mineral durumunu yansıtması ve hayvan refahı yönüyle bir indikatör niteliği taşıması bakımından özel bir öneme sahiptir. Türkiye'de yapağıda element konsantrasyonlarına ilişkin çalışmalar oldukça yetersiz düzeyde olması yapılan çalışmanın bu eksikliği az da olsa giderebileceği ve sahaya yararlı bilgiler sunacağı kanaatine varılmıştır.Menemen koyun yapağısı incelik bakımından İngiliz (Bradford) sınıflandırma sistemine göre 50'S-56'S düzeyinde, Alman sınıflandırma sistemine göre B ile C sınıfı arasında yer almaktadır. Alman sınıflandırma sisteminde uzunluk bakımından ise çuha yapağısı sınıfına girmektedir. Tüm özellikler birlikte değerlendirildiğinde, Menemen koyun yapağısının halı yapımı için ideal özellikte olduğu söylenebilir.Anahtar kelimeler: Menemen koyunu, SEM-EDX, ICP-OES, XPS, yapağı özellikleri