Evaluating the determinants of the level of central bank's international reserves: The case of Turkey

Uluslararası Rezervler, ülkelerin refah düzeyinde ve özellikle de ekonomik krizlerle mücadelede her zaman önemli bir rol oynamıştır. Ekonomi gelişmişlik düzeyi arttıkça finansal piyasalar ve araçlar da gelişmektedir. Bu değişimler, krizlerin çeşitliliğini de etkilemekte ve global olarak ülkeleri olumsuz etkileyebilecek daha agresif kriz türlerinin ortaya çıkma olasılığını artırmaktadır. Bu nedenle uluslararası rezervler, küresel refah açısından dikkate alınması gereken çok önemli bir konudur. Tüm bu sebepler göz önünde bulundurularak, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın uluslararası rezerv düzeyinin belirleyicilerini ve buna ek olarak rezerv yeterliliğini tamamen farklı bir yaklaşım olan optimizasyon yaklaşımıyla kredibilite ve istikrarın önemi vurgulanarak değerlendirilmiştir. Kullandığımız bu yaklaşım Frenkel ve Jovanoviç tarafından 1981 yılında geliştirilmiş bir tampon stok modeline dayanmaktadır. Gecikmesi Dağıtılmış Otoregresif (ARDL) ve Doğrusal Olmayan Gecikmesi Dağıtılmış Otoregresif (NARDL) metodolojilerini uygulayarak 1990:1 ile 2020:4 arasındaki zaman aralığında optimal rezerv düzeyi hesaplanmıştır. Ampirik analizlerin sonuçlarına göre, kısa vadeli borç, fırsat maliyeti, döviz kuru ve cari işlemler dengesinin kısa dönemde TCMB'nin rezerv talebi üzerinde önemli bir simetrik etkiye sahip olduğu görülmüştür. Buna ek olarak, NARDL sonuçlarına göre TCMB'nin rezerv talebinde kısa dönemde fırsat maliyeti, uzun dönemde ise ayarlama maliyetinin önemli bir asimetrik etkisi bulunmaktadır. Özellikle 1990, 1994, 1997, 1999 ve 2000-2001 yıllarında yaşanan şokların etkisi düşük rezerv miktarı ile birleşince, döviz kuru, kısa vadeli borç ve cari işlemler dengesinde kırılganlıklara yol açmış ve büyük ekonomik krizlerin yaşanmasına neden olmuştur. Belirtilen dönemde, TCMB'nin rezerv talebi kısa dönemde esas olarak bu parametrelerden kaynaklanabilecek kırılganlıkların azaltılmasını hedeflemiştir. Ancak uzun dönemde bu parametrelerin önemsiz olması, bu parametrelerin uzun dönemdeki risklerinin rezerv talebinde öncelikli olarak dikkate alınmadığını göstermektedir. Bu durum ise 2018 yılında ekonomik krizin yaşanmasına neden olmuştur. Fiili rezervlerin seviyesi önceki dönemlere kıyasla düşük olmadığı halde, 2018 ekonomik krizinin Türkiye ekonomisi üzerindeki etkisinin 1994 ve 2001 yıllarında yaşanan krizlere göre şiddetinin daha az olduğu ortaya çıkmıştır. Bu durum ise fırsat maliyetinin kısa dönemde ve ayarlama maliyetinin ise uzun dönemde rezerv talebi üzerindeki etkisini göstermektedir. Bu da rezerv birikiminin temel amacının merkantilist güdülerden ziyade ihtiyati güdülerle ilgili olduğunu göstermektedir. Bu sonuç aynı zamanda ARDL ve NARDL yöntemlerinin bu dinamik etkileşimleri ortaya çıkarmakta ne kadar önemli bir rol oynadığını da göstermektedir. Ancak rezerv seviyesi yıllar içerisinde artış eğilimi gösterse de, optimal seviyeyi yakalayamamıştır, bu da analizde kullanılan parametrelerin dışındaki diğer şoklara karşı Türkiye ekonomisinin kırılgan olduğunu göstermektedir. Ancak rezerv seviyesi yıllar içerisinde artış eğilimi gösterse de, optimal seviyeyi yakalayamamıştır, bu da analizde kullanılan parametrelerin dışındaki diğer şoklara karşı Türkiye ekonomisinin kırılgan olduğunu göstermektedir. Bu duruma en iyi örnek 2020 yılında yaşanan Covid-19 pandemisinin ekonomide yaratığı şok gösterilebilir. Bu nedenle TCMB'nin kendi rezerv politikalarını daha etkin bir şekilde yönetmesi ve ekonomideki kırılganlıkların etkisini ortadan kaldırmak için daha operasyonel adımlar atması gerekmektedir.