Merzifon kazasının idari, sosyal ve ekonomik tarihi(1839-1914)

Osmanlı devlet adamları, Lale Devri'nden (1718-1730) itibaren Batı'daki gelişmeleri örnek alarak askerlik, eğitim, bilim ve teknik alanda devletin bekası için yararlı görülenleri, Osmanlı Devleti'ne adapte etmeye çalışmışlardır. Ancak bu girişim içeride güçlü bir muhalefetle karşılaştığı için Tanzimat'ın ilanına kadar sürekli, düzenli ve kapsamlı olmamıştır. 1839 yılında Tanzimat'ın ilanı ile Osmanlı Devleti'nin batılılaşma çabası yeni bir sürece girmiş, hem kapsamı genişlemiş hem de ivme kazanmıştır. Tanzimat Fermanı ile başlayan ve I. Dünya Savaşı'na kadar olan dönemdeki batılılaşma çabaları sonucu Osmanlı toplum yapısı ve devlet teşkilatında önemli değişiklikler meydana gelmiştir. Bu değişiklikler sadece devletin merkez teşkilatında ve başkentte yaşayan halk üzerinde etkili olmamış, taşra teşkilatı ve taşradaki toplum yapısını da değiştirmiştir. Tanzimat ile başlayan süreçteki değişim sürecinin taşradaki etkilerinin izlenebilmesi için son dönemlerde yerel tarih çalışmaları önem kazanmış; vilâyet, sancak ve kaza düzeyinde pek çok çalışma yapılmıştır. Osmanlı döneminde önemi artan Merzifon, XIX. yüzyılda Osmanlı taşra idari teşkilatı, eğitim sistemi, sosyal ve ekonomik özelliklerinin anlaşılması için önemli bir merkez haline gelmiştir. 1839-1914 yılları arasında ülke geneline paralel olarak Sivas eyaletine bağlı, Amasya sancağının bir kazası olan Merzifon kazasında da batılılaşma çabalarının etkileri hissedilmiş; kazanın idari yapısı, eğitim teşkilatı, toplum yapısı ve ekonomisinde önemli değişiklikler ortaya çıkmıştır. Kazada yeni idari ve eğitim kurumları ortaya çıkmış; nüfusun olağan artışı yanında muhacir iskânları, nüfusta yüksek oranda bir artışa yol açmıştır. Sosyal alanda Müslüman gayrimüslim eşitsizliği ortadan kalkmasına rağmen misyonerlik faaliyetleri ve dış kışkırtmalar nedeniyle iki toplum arasındaki ilişkiler düzelemeyecek şekilde bozulmuştur. Ekonomik alanda vergi sistemi değişmiş, tarım yapılan toprakların ve tarım ürünlerinin çeşidi artmıştır. Tarım ve hayvancılık kazada en önemli ekonomik faaliyet olmaya devam etmiştir. Bu tez çalışmasında kazanın XIX. yüzyıldaki idari, eğitim, sosyal ve ekonomik durumu ile birlikte bu başlıklarda meydana gelen değişiklikler irdelenmiştir. Bu değişimin detaylı olarak incelenebilmesi için; kazada yapılan sayımlara ait temettuat defterleri, nüfus defterleri, şer'iyye sicilleri, devlet, Maârif ve Sivas vilâyet sâlnâmeleri yanında Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi'nde bulunan kaza ile ilgili belgeler kullanılmıştır.