Mı̇marlık dı̇lı̇ üzerı̇ne bı̇r ı̇nceleme: Türkı̇ye'dekı̇ güncel mı̇marlık söylemlerı̇ ve mı̇tlerı̇

Dil, geniş anlamıyla sözel, yazılı, görsel vb. işaretleri olan, ve üzerine çeşitli kuralların ya da özelliklerin tanımlanabildiği karmaşık bir iletişim sistemidir. Mimarlık, en temelde mekana ve yere dair düşünsel ya da uygulamalı eylemleri içeren kültürel bir olgu, süreç, veya etkinlik alanı olarak ifade edilebilir. Elbette mimarlık ve dil kavramlarının, kapsamlarının genişliği ve karmaşıklığı nedeniyle basitçe ya da genelgeçer olarak tanımlanmaları güçtür. Bunun yanında, mimarlık ve dil arasında karşılıklı ilişkilerin var olduğu kolaylıkla söylenebilir. Özellikle dil, mimarlık için önemli bir tanımlayıcı ve şekillendirici etmendir. Mimarlık olgusunun hemen her aşamasında dilin etkileri görülür. Bu bağlamda mimarlığın metinsel üretimleri ve oluşturduğu dilsel yapılar, tezin çıkış noktasını oluşturdu. Bu tezdeki anlamıyla "mimarlık dili", mimarlık ortamında üretilen yazılı ya da sözlü tüm söylemleri kapsar. Dikkat edilmelidir ki mimarlık ortamında sıklıkla kullanılan görsel temsil (maket, fotoğraf, plan, kesit vb.), mekanın tipolojik nitelikleri gibi kavramlarla tanımlanan "mimari dil" bu tezde ele alınandan farklıdır. Bu anlamda, herhangi bir mecrada yer alan güncel mimarlık konularına dair metinler teze dahil edildi. Tez, dilbilimdeki söylem analizi yöntemiyle birlikte göstergebilimin yöntemleri ve kavramlarından faydalandı. Cümle, metin ve metinlerarası ölçeklerde irdelenen mimarlık konuları, bu sayede tutarlı bir şekilde ele alındı. Bu anlamda özellikle metinlerarası ölçekte görünürlüğü ve anlamı olan mit kavramı vurgulandı. Mit, içinde doğru ya da yanlış parçaların olduğu argüman, ya da argümanlar bütünü olarak tanımlanabilir. Ayrıca mit kavramı mesaj aktaran kültürel bir iletişim sistemi ve üstdil (metalanguage) olarak da tanımlanır. Yani mit bir üst okumadır, kaynağı pek çok metin ve söyleme dayanır. Kolektif bir şekilde oluşturulur ve zamansallığı vardır. Mitin ortaya çıkabilmesi için ortak konuların, yazılı ya da sözlü çeşitli ifadelerin ve söylemlerin olması gerekir. Dolayısıyla kapsamlı bir sosyal olgu olan mimarlık, mit oluşturmaya uygun bir ortam sunar. Tezin temel amacı güncel mimarlık metinlerinin oluşturduğu söylemleri araştırarak mimarlığın algılanış ve aktarılış biçimlerine dair bir eleştiri oluşturmaktır. Bunun yöntemi sosyal ve kültürel bir olgu olan mitlerin ortaya çıkarılmasıdır. Tezde mimarlık söylemlerinin oluşturduğu mimarlık mitlerinin varlığı öne sürüldü ve önemli olduğu düşünülen mimarlık miti örnekleri tanımlandı. Mimarlıktaki mitleşme nedenleri sık karşılaşılan dilsel ve söylemsel yapılar bağlamında belirlendi. Mimarlık mitlerinin üretim nedenleri, farklı inceleme ölçeklerinde ele alındı: Cümle ölçeğinde görülen, kolektif bir şekilde üretilen mimari jargon; cümle ya da metin ölçeğindeki, argümanların mantık hataları, jenerikleşen ifadeler; ve metinlerarası ölçekte bulunan, mimarların üretim süreçlerindeki arabuluculuk rollerine dair kabulleri gibi nedenlerle mimarlık mitleri üretilir. Ele alınan dört mimarlık miti örneği mitleşen özneye ve kavrama göre sınıflandırıldı: Kamusal mekan üzerine söylemlerle oluşan "Kamusal alan miti" başlığında mitleşen kavram, mekanın ya da yerin kendisidir. "Yarışma miti" başlığında yarışmaların popülerleşmesi ve getirdiği etkiler üzerine tartışıldı. "İdeal mimarlık miti" başlığında mimarlığın kendisinin idealleştirilmesiyle birlikte özellikle öne sürülen mimarlık tanımlarına odaklanıldı. Son olarak "piyasa şartları miti" başlığında, çoğunlukla mimari üretim ortamı ve sürecindeki olumsuzluklarla şekillenen söylemler tartışıldı. Mimarlık mitleri; mimarlık algısı, aktarımı, ve üretimi için bir kavramsallaştırmadır. Mimarlık mitleri üzerine olan bu araştırma, mimarlığın üretim biçimlerindeki sık karşılaşılan durumlara işaret etmek, ve bu bağlamda mimari üretim ortamını anlamaya çalışmak için kullanıldı. Söylemlerin çok sesliliğini ve eleştirel yönünü sorgulamak; mimarlıktaki ön kabulleri, mantık hatalarını, jenerik tanımları, genelgeçer söylemleri daha görünür ve anlaşılır hale getirmek hedeflendi. Başka bir ifadeyle mimarlık mitleri, Türkiye'deki güncel mimarlık ortamı üzerine bütüncül bir bakış açısı sundu.