Modernleşme döneminde Türk aydınının eğitime bakışı

18. yüzyıl boyunca Avrupalılarla yaptığı savaşlarda yenilgiye uğrayan OsmanlıDevleti, askeri teknoloji ve eğitimini gözden geçirmek zorunda kalmıştı. Batının bilimsel veteknolojik ilerlemeler konusunda Doğu slam dünyasını geride bıraktığının farkına varılması,Osmanlı reformcularının geleneksel eğitim sistemi ve ders programında değişiklikyapmalarını zorunlu hale getirmişti. Bununla birlikte reformcuların, Avrupa'nın askeriüstünlüğünün sadece bir belirti olduğunu ve Batı'nın ilerlemesinin tek sebebi olmadığınıkeşfetmesiyle, askeri hedeflerde başarılı olmak için giderek daha çok Batılı tarzda kurumualmaları gerektiği sonucuna vardılar. Batılı tarzda kurulan ilk askeri eğitim kurumlarıylabaşlayan süreç, Osmanlı ülkesine eşitlik, rasyonalizm ve liberalizm gibi Batılı fikirleringirmesine yol açtı.Reform dönemi boyunca Osmanlı modernleşmesinin en önemli ayağı olan kamueğitiminin modernizasyonunu konu alan bu çalışma, Başbakanlık Osmanlı Arşivi'ndenedinilen bir dizi birinci elden kaynaklara, yayınlanmış belge, kitap ve hatıralara dayanarakOsmanlı eğitim modernleşmesini etkileyen asıl faktörleri tartışmaktadır.Bu tezin değindiği diğer konular, vilayetlerde eğitimin gelişmesi, eğitimin finansmanı,ders programlarının içeriği ve Tanzimat döneminde Osmanlı devletinin eğitim ideolojisiniiçermektedir.Çalışmanın birinci bölümünde, ideolojik bir çarpışma alanı olarak algılanan Tanzimatdönemi eğitiminin günümüze kadar yapılan çalışmalarda nasıl ele alındığını ortaya koyaraktezin problemi tartışılmaktadır.Çalışmanın ikinci bölümünde, Tanzimat dönemi boyunca Osmanlı aydınlarınınmodern eğitime nasıl baktıkları, eğitimden neler bekledikleri ve okula nasıl bir işlevyükledikleri analiz edilmektedir.Çalışmanın üçüncü bölümünde ise bir nevi Osmanlı aydınlarının modern eğitimdenbeklentilerinin sonuçları olarak okunabilecek Tanzimat dönemi modern eğitim kurumları elealınmaktadır. Bu nedenle üçüncü bölümde, Tanzimat döneminde kurulan okulların dersprogramları, öğrenci sayıları ve okulların yaygınlık kazanmalarına bakılarak aydınlarıneğitimden beklediklerinin gerçekleşip gerçekleşmediği anlamaya çalışılmaktadır.19. yüzyılda bir çok alanda reformlar yapan Osmanlı mparatorluğu, eğitim alanındada ıslahat yapmaya çalışmıştır. Bu girişimlerin sonucunda 1857 yılında Maârif-i UmûmiyyeNezâreti kurulmuş ve eğitime ilişkin bir çok yasal düzenleme yapılmıştır. Batılı benzerleriyleaynı süreçte kurulan Maârif-i Umûmiyye Nezâreti, eğitimle ilgili problemleri çözmeyeçalışırken hem başarılı hem başarısız sonuçlar almıştır.1857 yılında kurulan Maârif-i Umûmiyye Nezâreti'yle birlikte Osmanlı eğitimreformunun diğer bir kilometre taşı ise 1869 yılında yayınlanan Maârif-i UmûmiyyeNizâmnâmesi'dir. Her iki girişim de imparatorluk sathında rasyonel ve merkezi bir eğitimsistemi kurmak niyetiyle gerçekleştirilmiştir.Tanzimat döneminin eğitim politikasını belirleyen Osmanlı bürokratları, 1870öncesinde ilköğretimi dini alanın bir parçası olarak varsaymışlardır. Bu nedenle, Tanzimatdönemi boyunca medreselere dokunulmamış ve buna paralel bir şekilde modern eğitimkurumları oluşturulmaya çalışılmıştır.mparatorluğun karşı karşıya kaldığı tehlikeleri çok iyi anlayan Osmanlı politik eliti vebürokratları, bu tehlikeyi defetmek için askeri, diplomatik, ekonomik, ideolojik ve kültürelmücadelelerini eşzamanlı olarak sürdürmüşlerdir. Yerel milliyetçilik ve ayrılıkçılığın önünegeçebilmek ve devlete sadakat bağını geliştirmek için okulları, politik bir araç olarakkurmuşlardır.Osmanlı eğitim reformunun amacı, bir eğitimli bürokrat sınıfı yetiştirmek yoluylamerkezi yönetimi güçlendirmek ve devlet otoritesini meşrulaştırmak için otoriter ve dinideğerleri nüfusa aşılamaktır.1856'dan sonra, ilköğretimde dini cemaatlerin kendi kültürlerini öğrenip korumalarıamaçlanırken ortaöğretimin hedefi ise gayrimüslim unsurların imparatorluk kültürüne entegreedilmesiydi. Bu Osmanlıcı bakış açısı, müslim ve gayrimüslimleri devletin eğitimkurumlarında birlikte eğitmeyi hedefliyordu. Fakat, Tanzimat döneminde müslim vegayrimüslimlerin karma eğitim görmeleri bugün Galatasaray Lisesi olarak adlandırılanMekteb-i Sultani ile mesleki yüksek okullarla sınırlı kalmıştır.