Bursa tarihi kent merkezinde morfolojik bir analiz; Hanlar Bölgesi'nin 1862 ile 2018 arasındaki fiziksel değişimi

Kent morfolojisi en genel anlamıyla kentin bir yaşam alanı olarak incelenmesidir. Kent morfolojisi çalışmaları, mekandaki değişimi inceleyerek toplumsal yapının gelişim sürecinde üretilen ilişkileri kentsel mekan ve kentsel dokular üzerinden analiz etmeyi amaçlar. Bu tezin temel amacı, Bursa'nın tarihi kent merkezinin ana alanlarından biri olan Hanlar Bölgesi'ni morfolojik yaklaşımlara dayalı olarak analiz etmektir. Tarih boyunca önemli medeniyetlerin beşiği olan Bursa şehri, tarihi, kültürü, sosyal ve ekonomik yapısıyla her zaman önemini korumuştur. Bu çeşitlilik şehri sosyo-kültürel, ekonomik ve mimari açıdan şekillendirmiş ve değiştirmiştir. Osmanlı döneminde kendine özgü kentsel yerleşim özellikleriyle şekillenen kentin, 20. yüzyılda sanayileşme, göç ve küreselleşme nedeniyle fiziksel ve mimari özellikleri değişmeye başlamıştır. Özellikle 1960'lı yıllardan sonra özgün niteliklerin hızla değişime uğradığı, bunun ötesinde giderek artan bir bozulmaya uğradığı görülmektedir. Tarihi kent dokusunda süregelen kalite kaybını durdurabilmek, mümkün olduğu kadar özgün bir şekilde geleceğe aktarabilmek, Hanlar Bölgesi'nde bundan sonra yapılacak müdahalelere güvenilir kaynaklara dayalı onarıcı yaklaşımlarla yön verebilmek ve onlardan referans alarak veya ilham alarak yorumlayabilmek önemlidir. Bu amaçlar doğrultusunda tez çalışmasında Türkiye'nin önde gelen tarihi ve ticari merkezlerinden biri olan Bursa'nın tarihi kent merkezinin önemli bir bölümünü oluşturan Hanlar Bölgesi'nin farklı dönemlerdeki kentsel özelliklerinin incelenmesi ve tanımlanması, kentsel özelliklerin farklı dönemlerdeki değişiminin incelenmesi, kentsel ve mimari niteliklerin morfolojik etkileşimini ortaya koymak hedeflenmiştir. Araştırma dönemi, Bursa Hanlar Bölgesi'nin fiziksel değişimini ve morfolojik dönüşümünün arkasında yatan faktörleri belirlemek amacıyla, Bursa'nın en eski haritası olan 1862 tarihli Suphi Bey Haritası ile en güncel harita yılı olan 2018 yılları arasında belirlenmiştir. Hanlar Bölgesi'nin farklı dönemleri, kartografik materyaller, eski fotoğraflar ve yazılı belgeler ışığında, yeniden çizilen haritalar üzerinde yapılan kentsel morfolojik analizler kullanılarak karşılaştırılmıştır. Analiz ve veri işleme sürecinde 1862, 1909, 1920'lerin sonu, 1957, 1989 ve 2018 yıllarına ait haritalar yeniden çizilerek (eski teknikleri nedeniyle deformasyonları giderilmiş olarak) üst üste çakıştırılmıştır. Tez çalışmasının belirlenen hedef doğrultusunda görsel ve biçimsel analizi sırasında kentsel doku ve mimari özelliklerin sadeleştirilmesi, çeşitlilik ve zenginliğin çeşitli aşamalarda ortaya konulması ve 'kentsel doku', 'kentsel dolaşım ağı' ve 'arazi kullanımı (işlevsel dağılım)'ın her aşamasındaki evrimin ortaya konulması ve karşılaştırılması, fiziksel sürekliliklerin ve değişimlerin ortaya konulması amaçlanmıştır. Yapılan morfolojik analizler sonucu, açılan yeni ulaşım ağları ile organik kent dokusunun daha lineer hale geldiği görülmüştür. Bunun yanı sıra siyasi rejimler, modernizm etkisi ve planlamalar sonucunda yeni malzeme ve yapım teknikleriyle inşa edilen kamusal ve yönetim yapılarının, alanı ticari işlevi yanısıra yönetim, kamusal ve sosyal işlevlerin birarada bulunduğu bir bölgeye dönüştürdüğü söylenebilir. Yapılan literatür taramasına göre, çalışma alanı ile ilgili, kartografik materyalleri kullanarak morfolojik yöntemle yapılan herhangi bir çalışma bulunmamaktadır. Bu bağlamda, morfolojik yönteme dayalı bu tez çalışmasının, koruma ve restorasyon çalışmalarının yanı sıra, gelecek planlama ve kentsel tasarım çalışmalarına yol göstermesi açısından özgün bir kaynak olacağı düşünülmektedir. Anahtar kelimeler: Kentsel morfoloji, Planlama çalışmaları, Kentsel dönüşüm, Hanlar Bölgesi, Bursa tarihi kent merkezi