Muhammed Emin el-Herarî'ye ait tefsir Mukaddimesi'nin Ulûmu'l-Kur'an açısından tahlili

Kur'ân-ı Kerim İslâm dininin ilk kaynağı olması hasebiyle nazil olduğu dönemden itibaren anlaşılmaya çalışılmıştır. Kur'ân'ı daha iyi anlamak için gösterilen çaba, Kur'ân'ın anlaşılmasına yardımcı olacağı düşünülen birtakım konu başlıklarının oluşmasında etkili olmuştur. Birçoğu Kur'ân'ın kendi bünyesinden çıkan ve ulûmu'l-Kur'ân olarak tabir edilen Kur'ân ilimleri; Kur'ân-ı Kerim'in nüzûlü, toplanması, yazılması, kıraati, tefsiri, i'câzı, nâsih ve mensuhu, dil, üslûp ve belâgatı gibi konuları kapsamaktadır. Her ne kadar bu ilmin sistematik olarak teşekkülü hicri IV. ve V. asırlara kadar uzansa da Hz. Peygamber'in (s.a.s.) vefatından sonra bazı kavramların içeriğinin oluştuğu ve başlangıçta her biri müstakil bir ilim olarak ele alınıp sonraki dönemlerde ''Kur'ân ilimleri'' başlığı altında bir araya getirildiği bilinmektedir. Kur'ân'ın cem'i, çoğaltılması, kıraatler ve yedi harf vb. konu ve kavramlar buna örnek olarak zikredilebilir. Kur'ân ilimleri, tarihi süreçte ya bir konuya odaklanan bağımsız eserler tarafından yahut pek çok Kur'ân ilmini bir arada işleyen müstakil eserlerce yahut da Kur'ân tefsirlerinin mukaddimelerinde ele alınmıştır. Kur'ân ilimlerinin tefsir mukaddimelerinde ele alınma geleneğinin ilk örneklerinden biri, hicrî IV. asrın başlarında vefat etmiş olan Muhammed b. Cerîr et-Taberî'nin (ö. 310/923) Câmiʿu'l-beyân 'an te'vîli âyi'l-Kur'ân adlı tefsirine yazmış olduğu mukaddimedir. Bu geleneğin 20. yüzyıldaki örneklerinden biri de çalışma konumuz olan Etiyopyalı âlim Muhammed Emin el-Herarî'nin Hadâiku'r-Ravhi ve'r-Rayhân fi Ravâbî Ulûmi'l-Kur'ân adlı otuz üç ciltlik tefsirine yazmış olduğu mukaddimedir. Bu çalışmada Herarî'nin tefsir mukaddimesinin Kur'ân ilimleri yönünden tahlili yapılacaktır. Bu çalışma; mukaddimede yer verilen başlıkların tefsirde ne derece uygulandığının tespit edilmesi ve mukaddime ile tefsir eseri arasında teori-pratik uyumunun var olup olmaması hususunun tespit edilerek müellifin yönteminin açıklanması açısından önem arz etmektedir.