Theses supervised by Dr. Öğr. Üyesi İhsan Kahveci
11 theses · Ibn Haldun University
Râgıb el-İsfahânî'de lafız-mana ilişkisi bağlamında te'vil sorunsalı: Mukaddimetü't-Tefsir özelinde
Daha çok el-Müfredat adlı eseriyle tanınan Râgıb, genelde dil alanında, özelde ise lafızlar konusunda özgünlüğünü ispatlamış bir isimdir. Müfredat'a ek olarak, daha çok tefsirle ilgilenen araştırmacıların bildiği Mukaddimetü't-Tefsir adlı bir tefsir eseri de bulunmaktadır. Bu çalışmada, söz konusu ikinci eserde geçen lafz-ı müşterek, umum-husus, hakîkât-mecâz, tefsir-te'vil ve haber-inşâ gibi konulara dair bilgiler, mantık, belagat, usul-ı fıkıh ve tefsir gibi ilgili alanların birikimi muvacehesinde irdelenerek tahlil edilmiştir. Buna göre, çalışmamızda Mukaddime'deki malumat, İslami ilimler tarihindeki karşılıkları ve söz konusu eserde müellifin ilgili konulardaki duruşunu ve diğer müelliflerden nasıl farklılaştığı ve farklılaşmasının beraberinde getirdiği neticeler ve (varsa) diğer meseleler analitik bir gözle incelenmiştir. Konunun daha iyi anlaşılması ve müellifin görüşlerinin daha sağlıklı değerlendirilmesi için çalışmamız üç bölüm ve sonuç kısmından oluşacak şekilde ele alınmıştır.
Kur'an'da Mescid-i Aksâ ve çevresi
İnsanlık tarihinin en eski yerleşim yerleri arasında bulunan Mescid-i Aksâ ve çevresi Yahudilik ve Hıristiyanlık yanında İslam dini nokta-i nazarından da önemli mekanlar olarak kabul edilmektedir. Önemine binaen İslam dininin iki temel kaynağından gerek Kur'an gerekse hadislerde Kudüs ve çevresi farklı münasebetlerle birçok kez zikredilmiş, bu bölgeye çok sayıda atıflar yapılmıştır. Kur'an ayetleri başta olmak üzere söz konusu bölge hakkındaki diğer naslarda mevcut olan ifadelerle kimi zaman Kudüs ve çevresinde yaşamış veya hayatlarının bir bölümünü burada geçirmiş peygamberlerin kıssalarına işaret edilmektedir. Kimi zaman da ancak bir kısmını saptamış olduğumuz farklı sebeplerden dolayı Mescid-i Aksâ ve çevresi kutsiyet ve bereket ile doğrudan ilişkilendirilmiş ve bölge mukaddes ve mübarek olmakla nitelendirilmiştir. Yine bu bölgede yaşanan bazı hadiselere bir takım mekan içerikli Kur'anî kavramlarla açık ya da kapalı yollarla işaret edilmiştir. Çalışmamızda Kur'an'da Mescid-i Aksâ ve çevresini nitelendiren bütün ayetler saptanacak, klasik ve modern dönem müfessirlerinin bu ayetlerin içerikleri hakkındaki görüşleri belli bir sistematik içinde değerlendirilecektir. Böylece Kur'an'da kendisine çok sayıda atıfta bulunulan bu bölgenin önemi gerekçeleriyle birlikte ortaya konulacaktır.
منهج عبد الحميد طهماز وجهوده في تفسيره "التفسير الموضوعي لسور القرآن العظيم"
This research discusses the methodology of the writer Abdul Hamid Tahmaz in his interpretation "Thematic Interpretation of the Surahs of the Great Quran". The first chapter explores the reasons for choosing the topic, its significance, the added scientific value, previous studies, and the main difficulties faced by the researcher. The second chapter delves into the writer's academic and professional life, as well as his social and political background. The third chapter, which forms the core of the research, examines the writer's methodology in interpretation from various perspectives, such as the general approach he followed, the Quranic sciences that emerged in his interpretation, and the issues he addressed, including scientific interpretation, contemporary jurisprudential issues, and other modern topics that continue to be debated among scholars and interpreters. The fourth and final chapter highlights the distinctive features of this interpretation, along with some critiques and observations, concluding with the key findings of the research.
قراءة نقدية في فهم القرآن عند القرآنيين: رشاد خليفة أنموذجًا
This study presents a critical and analytical examination of the foundational principles of Quranic interpretation within the Quranists movement, with a particular focus on Rashad Khalifa as a central figure. It traces the intellectual and historical roots of the movement and outlines its key interpretive characteristics. The research explores Khalifa's intellectual development and critically assesses his methodology, which is marked by the rejection of the Prophetic Sunnah, an individualistic reading of the Quran, and the use of the "Number 19" theory to claim a numerical miracle. Employing a comparative and critical approach, the study analyzes selected examples of Khalifa's interpretations in contrast with traditional exegetical methods that emphasize the interdependence of the Quran and the Sunnah. It investigates the background of his approach, particularly his denial of the Sunnah and reliance on numerical theory, which he claimed revealed hidden keys to understanding the Quran. The findings indicate that isolating the Quran from the Sunnah results in an incomplete and flawed understanding. Moreover, the study demonstrates that Khalifa's method lacks scholarly rigor, exhibits selectivity, and significantly diverges from the principles of established Islamic exegesis. It highlights contradictions within his thought and underscores the potential risks his approach poses to the integrity of Quranic interpretation and the unity of Islamic scholarship. The research concludes that Rashad Khalifa's approach represents a subjective interpretive effort rooted in personal assumptions rather than grounded scholarly ijtihad. Such approaches, the study argues, threaten the coherence of Islamic understanding and the stability of its foundational doctrines.
منهج عبد الحميد طهماز وجهوده في تفسيره "التفسير الموضوعي لسور القرآن العظيم"
This research discusses the methodology of the writer Abdul Hamid Tahmaz in his interpretation "Thematic Interpretation of the Surahs of the Great Quran". The first chapter explores the reasons for choosing the topic, its significance, the added scientific value, previous studies, and the main difficulties faced by the researcher. The second chapter delves into the writer's academic and professional life, as well as his social and political background. The third chapter, which forms the core of the research, examines the writer's methodology in interpretation from various perspectives, such as the general approach he followed, the Quranic sciences that emerged in his interpretation, and the issues he addressed, including scientific interpretation, contemporary jurisprudential issues, and other modern topics that continue to be debated among scholars and interpreters. The fourth and final chapter highlights the distinctive features of this interpretation, along with some critiques and observations, concluding with the key findings of the research.
The concept of al-Raḥmah in the Qur'ānic narratives with a special focus on Sūrah Maryam
In what ways does the concept of al-raḥmah manifest in sūrah Maryam? Does the word only and merely connote mercy? This thesis project attempts to decipher the many facets of meanings of al-raḥmah in the first three narratives (Qur'ān, 19:2-50) found in the sūrah, thus attempting to answer these questions. However, endeavors to focus on these narratives depend upon the many repeated explicit and implicit signs the whole sūrah emits. Explicitly, the sūrah mentions the attribute of God 'al-Raḥmān' sixteen times within it while the word 'raḥmah' four times totaling twenty in its basic forms and derivatives. Implicitly, the sūrah also carries other words and expressions which connect to the meanings of al-raḥmah, such as 'ḥanān' (gentle and loving)), 'salām' (peace), 'wahaba' (to present a gift), and 'barran bi wālidayhi/wālidātī' (utmost dutiful towards parents). Lastly, it is in these very first three stories that the raḥmah of the Rabb, Allāh, to His selected ʿibād (servants) is implicitly revealed in the most unimaginable ways, i.e., as gifts of prophets as progenies at times and situations which the human mind generally deems impossible. This work stands apart from other research discussing similar topics in sūrah Maryam because of its more comprehensive approach that includes a comparative analysis with other verses in other sūrahs in the Qur'ān, a qualitative content analysis, and theme analysis. This study will also conclude that these narratives project this particular raḥmah as the prerogative right of God as al-Raḥmān. Furthermore, this attribute reflects Him as the single creator of humankind through the wombs: the single creator of the raḥmah of parent-children relationships, refuting the claim that He himself can have a son. All of this contributes to the production of detailed and transparent displays of components and modalities which play roles in shaping the comprehensive conception, albeit multifaceted, of the meanings of al-raḥmah found in these stories while debunking the notion that the word only and merely means mercy.
İştikâk-ı Kebîr'in Kur'ân ayetlerine tatbiki: ب – ح – ر / be – ha – ra ve ح – ل – م / ha – le – me örnekliğinde bir inceleme
Hicrî ikinci yüzyılda, Halîl b. Ahmed'in (ö. 175/791) geliştirdiği ve Kitâbu'l-Ayn'da uyguladığı taklîbe dayalı fonetik sistem, hicrî dördüncü yüzyıla gelindiğinde, taklîb edilen kelimeler arasında anlam itibariyle bir münasebetin bulunduğunu söyleyen İbn Cinnî (ö. 392/1002) ile bir adım daha ileri taşınmıştır. İştikâk-ı kebîr olarak isimlendirilen bu usûle hem bir arka plan hem de bir uygulama zemini sunan elinizdeki tez, giriş ve sonuç kısımları da dahil olmak üzere toplamda beş bölümden teşekkül etmektedir. Teze giriş mahiyetindeki birinci bölümde, tezin konusu, amacı, kapsamı ve önemine dair bir ön bilgilendirme yapılmış, akabinde genelde iştikâk, özelde iştikâk-ı kebîr ile alakalı şu ana kadar yapılan çalışmalar değerlendirilmiştir. İkinci bölümde, iştikâk mefhumunun mahiyetine, nevilerine ve iştikâk-ı kebîre dair gerekli hususlar kısaca belirtilmiştir. Üçüncü bölümde, ب – ح – ر / Be – Ha – Ra ve ح – ل – م / Ha – Le – Me harflerinin taklîb edilmesiyle meydana gelen maddelerden her biri, çeşitli sözlükler aracılığıyla etraflıca çalışılmıştır. Dördüncü bölümde, ب – ح – ر / Be – Ha – Ra harflerinden müteşekkil mukalleb maddelerin üzerinde birleştikleri ortak mana Kur'ân ayetlerine tatbik edilmiştir. Tüm bunların neticesinde, iştikâk-ı kebîr usûlü ile taklîb edilen maddeler arasında bir ortak mana yakalayabilmenin ne derece mümkün olduğu, mezkur ortak mana amilinin ne türden bir fayda sağlayabileceği, bir başka deyişle, iştikâk-ı kebîrin Kur'ân ayetlerinin tefsiri esnasında başvurulabilecek kaynaklardan biri olup olamayacağı müşahhas bir surette gözler önüne serilmektedir. Anahtar Kelimeler: Halîl b. Ahmed, İbn Cinnî, İştikâk-ı kebîr, Kitâbu'l-Ayn, taklîb, tefsir.
Lokman Sûresi'nin konulu tefsiri
The divine approach exemplified in the Holy Qur'an for societal reformation is enshrined in the message conveyed to us in Suratul Luqman (Qura'an chapter: 31). It may be considered as one of the major principles of religious matters, which includes: matters of belief, prophecy, worship, social and moral principles, such as the bond between people and good manners while preserving and respecting the rights of others, and sustaining the truth about the day of resurrection. This thesis therefore deals with the main and sub-topics in Surat al-Luqman, these topics have been presented according to the objective approach in its interpretation, so this thesis confirms the significant issues raised in the surah, highlighting the wisdom of God Almighty in the verses of His Book and the people's perspective about the topics of these verses explained. Also, this study showcases God's Supreme ability to manage things in His magnificence and create what He wishes at will of His creatures providing evidence of the power of God alone without rivals. This study further mentions the etiquette and wisdom enclosed in the commandments of Prophet Luqman to his son. In conclusion, this research provides scientific information about the reality of the day of resurrection and the provisions of reward for each soul in accordance with their deeds. Afterwards, this thesis shed light on the matter of the unseen mentioned in the surah. More so, the research reveals the division of these unseen into the absolute and the relative. This may sometimes mean revelation in the case of the prophets and messengers. Since they are alike in revelation of the unseen, by the will of God the Almighty. However, the absolute type of unseen remains the ones God has preserved in His knowledge, just as it was stated in the last verses of Surat Luqman. Keywords: Sûrah Luqmân, Thematic Tafsir, Luqmân's Recommendations, Tawhid, Worship, Morality
Zemahşerî ve Ebüssuûd Efendi'nin müteşâbih âyetlere yaklaşımlarının karşılaştırılması
Müteşâbih âyetler meselesi, Kur'ân'ın anlaşılması bağlamında ortaya çıkan konulardan biridir. Benzerlik, kapalılık ve çok ihtimallilik sebebiyle müteşâbih ifadelerin manalarının "açıkça bilinemez" veya "anlaşılmaz" olduğu söylemi ile Kur'ân'ın açık ve anlaşılır bir kitap olduğu söylemi görünürde birbiriyle çelişmektedir. Özellikle, "Allah'ın eli" ve "Allah'ın yüzü" gibi müteşâbih ifadelere yanlış anlamların yüklenmesi veya bu tür ifadelerin Kur'ân'a ve Sünnet'e aykırı te'vil edilmesi itikadî açıdan büyük sorun teşkil etmektedir. Öyle ki müteşâbih sorunu; mezhepler arasında çok ciddi tartışmalara ve derin görüş ayrılıklarına neden olmuştur. Bu çalışmada Mu'tezile ve Ehl-i sünnet'in önde gelen müfessirlerinden Zemahşerî ile Ebüssuûd Efendi'nin müteşâbih âyetlere yaklaşımlarını mukayeseli bir şekilde irdelemeye çalıştık. Netice itibariyle müteşâbih âyetlerin yorumunda iki müfessir arasındaki ihtilaflardan çoğunun lafzî olduğu; esasen bu konuda aralarında görüş ayrılığından ziyade ciddi manada benzerlikler bulunduğunu fark ettik. Ayrıca Zemahşerî'nin Mu'tezilî olduğu halde bazı âyetlerin yorumunda Ehl-i sünnet'in görüşlerini kısmen benimsediğini gördük. Bu bakımdan, Ehl-i sünnet câmiasında adet haline gelen Zemahşerî'yi salt eleştirmenin veya tamamen ötekileştirmenin en azından müteşâbih âyetler bağlamında doğru olmadığı kanaatine vardık. Bilakis, onun bu konuda Ehl-i sünnet'e yakın durduğunu ve görüşleri içinde istifade edilebilecek hususların bulunduğunu söylemek mümkündür . Anahtar Kelimeler: Zemahşerî, Ebüssuûd, Muhkem, Müteşâbih, Te'vil
Muhammed Emin el-Herarî'ye ait tefsir Mukaddimesi'nin Ulûmu'l-Kur'an açısından tahlili
Kur'ân-ı Kerim İslâm dininin ilk kaynağı olması hasebiyle nazil olduğu dönemden itibaren anlaşılmaya çalışılmıştır. Kur'ân'ı daha iyi anlamak için gösterilen çaba, Kur'ân'ın anlaşılmasına yardımcı olacağı düşünülen birtakım konu başlıklarının oluşmasında etkili olmuştur. Birçoğu Kur'ân'ın kendi bünyesinden çıkan ve ulûmu'l-Kur'ân olarak tabir edilen Kur'ân ilimleri; Kur'ân-ı Kerim'in nüzûlü, toplanması, yazılması, kıraati, tefsiri, i'câzı, nâsih ve mensuhu, dil, üslûp ve belâgatı gibi konuları kapsamaktadır. Her ne kadar bu ilmin sistematik olarak teşekkülü hicri IV. ve V. asırlara kadar uzansa da Hz. Peygamber'in (s.a.s.) vefatından sonra bazı kavramların içeriğinin oluştuğu ve başlangıçta her biri müstakil bir ilim olarak ele alınıp sonraki dönemlerde ''Kur'ân ilimleri'' başlığı altında bir araya getirildiği bilinmektedir. Kur'ân'ın cem'i, çoğaltılması, kıraatler ve yedi harf vb. konu ve kavramlar buna örnek olarak zikredilebilir. Kur'ân ilimleri, tarihi süreçte ya bir konuya odaklanan bağımsız eserler tarafından yahut pek çok Kur'ân ilmini bir arada işleyen müstakil eserlerce yahut da Kur'ân tefsirlerinin mukaddimelerinde ele alınmıştır. Kur'ân ilimlerinin tefsir mukaddimelerinde ele alınma geleneğinin ilk örneklerinden biri, hicrî IV. asrın başlarında vefat etmiş olan Muhammed b. Cerîr et-Taberî'nin (ö. 310/923) Câmiʿu'l-beyân 'an te'vîli âyi'l-Kur'ân adlı tefsirine yazmış olduğu mukaddimedir. Bu geleneğin 20. yüzyıldaki örneklerinden biri de çalışma konumuz olan Etiyopyalı âlim Muhammed Emin el-Herarî'nin Hadâiku'r-Ravhi ve'r-Rayhân fi Ravâbî Ulûmi'l-Kur'ân adlı otuz üç ciltlik tefsirine yazmış olduğu mukaddimedir. Bu çalışmada Herarî'nin tefsir mukaddimesinin Kur'ân ilimleri yönünden tahlili yapılacaktır. Bu çalışma; mukaddimede yer verilen başlıkların tefsirde ne derece uygulandığının tespit edilmesi ve mukaddime ile tefsir eseri arasında teori-pratik uyumunun var olup olmaması hususunun tespit edilerek müellifin yönteminin açıklanması açısından önem arz etmektedir.
Muhammed Yûsuf Bennûrî'nin "Yetîmetü'l-Beyân" adlı eseri bağlamında bazı kur'an ilimlerine ve bazı müfessirlere dair görüşleri
Bu çalışma, yirminci yüzyıl Hint alt kıtasının önemli alimlerinden biri olan ve özellikle hadis ve tefsir alanında öne çıkan Muhammed Yusuf Bennûrî'nin Yetîmetü'l-beyân fî şey'in min 'ulûmi'l-Kur'ân adlı Kur'an ilimlerini konu alan eseri özelinde gerçekleştirilmiştir. Bu eserden yola çıkarak Bennûrî'nin bazı Kur'an ilimlerine ve bazı müfessirlerin tefsirlerine yönelik görüşlerinin saptanması hedeflenmiştir. İlk bölümde Bennûrî'nin hayatı ve eserlerine yer verdiğimiz çalışmamızın ikinci bölümünde Bennûrî'nin ilgili eseri kapsamında bazı 'ulûmü'l-Kur'an meselelerine bakışı ele alınmış, bunu yaparken kendisinin de referansta bulunduğu Süyûtî'nin (ö.911/1505) el-İtkân'ı başta olmak üzere çeşitli 'ulûmü'l-Kur'ân eserlerindeki görüşler mukayese edilmiştir. Bennûrî'nin klasik ve çağdaş dönemde kaleme alınan bazı tefsir eserleri ve müelliflerine yönelik değerlendirmelerini ele aldığımız üçüncü bölümde ise Bennûrî'nin yaşadığı coğrafyadaki Kur'an ve tefsir çalışmalarının genel bir çerçevesi sunulmuş, kendisinin ilgili eserlere yönelik olumlu ve olumsuz yöndeki değerlendirmeleri üzerinden çalışmamızın temel konusunu oluşturan 'ulûmü'l-Kur'ân eserini hangi saiklerle kaleme aldığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmamızın özgün tarafı ilgili eserin daha önce mercek altına alınmamış olması ve şeyhu't-tefsir (tefsirde üstad) olarak anılan Bennûrî'nin 'ulûmü'l-Kur'ân ve tefsir literatürüne katkısının sorgulanmamış olmasıdır. Bu yönüyle çalışmanın alana yeni bir katkı sunacağı öngörülmektedir.