Muhasebe hilelerinin açığa çıkarılmasında şirket çalışanlarının bilgi uçurma (whistleblowing) niyetini etkileyen faktörlerin incelenmesi

İş dünyasının maruz kaldığı en önemli sorunlar arasında muhasebe hileleri yer almaktadır. Küresel olarak hemen hemen her işletmede yaşanan etik dışı işlemlerin ve hilelerin açığa çıkarılmasında, kurumlardaki iç denetimin sağlanmasında bilgi uçurma (whistleblowing) bir araç olarak görülmektedir. İşletme içerisinde meydana gelen muhasebe hilelerinin önlenmesi ya da daha az zararla bu tür durumlarla mücadele edilebilmesi bakımından bilgi uçurma oldukça önem taşımaktadır. İşletmelerde etkili bir iç kontrol sisteminde bilgi uçurma prosedürleri oluşturmak ve çalışanlar arasında bunu işlevsel hale getirmek işletmelere hilelere karşı mücadelede avantaj sağlayacaktır. Bu bağlamda araştırmada, bilgi uçurmanın muhasebe hilelerini açığa çıkarmadaki önemine değinilerek, muhasebe çalışanlarının bilgi uçurma tercihlerini şekillendiren etkenlerin incelenmesi amaçlanmıştır. Ayrıca demografik faktörler ile bilgi uçurma niyeti arasındaki ilişki incelenmiştir. Bilgi uçurma davranışının işletmelerde etik dışı, hileli davranışları önleme, tespit etme ve düzeltme aracı olarak oldukça önemli bir katkısı vardır. Bu kapsamda işletmelerdeki hileli faaliyetlerin açığa çıkarılmasında bazen denetim tekniklerinin bile yetersiz kalabileceği göz önünde bulundurulduğunda, hile ile mücadelede oldukça etkili bir teknik olması bu çalışmanın önemini artırmaktadır. Araştırma verilerini toplamak için anket yöntemi kullanılmıştır. Araştırma evrenini İstanbul'da faaliyet gösteren şirketlerin muhasebe çalışanları oluşturmaktadır. Çalışmanın örneklemi ise kurumsal şirketlerin 100 muhasebe çalışanını kapsamaktadır. Örneklemin seçiminde basit tesadüfi örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Katılımcıların anket formunda yer alan sorulara verdikleri cevaplar IBMSPSS 22.0 istatistik paket analiz programı kullanılarak analiz edilmiştir. Ankete katılan muhasebe çalışanlarının demografik bilgilerine ve bilgi uçurma algılarına ilişkin frekans dağılımları hesaplanmıştır. Araştırma hipotezlerini test etmek için hiyerarşik çoklu regresyon analizi ve korelasyon analizi kullanılmıştır. Raporlama kanallarının seçimleri (içten ve dışarıdan kanallar) arasındaki önemli farklılıkları belirlemek için t testi kullanılmıştır. Ayrıca nitel veriler için tematik analizler yapılmıştır. Araştırma bulgularına göre "Çalışanlarının bilgi uçurma (whıstleblowıng) niyetini etkileyen faktörlerin incelenmesi" ölçeğinin güvenilirlik düzeyinin cronbach's alpha >0,70 olduğu belirlenmiştir. Raporlama kanalları (iç ve dış kanallar) seçimleri arasındaki önemli farklılıkları belirlemek için Paired Samples Statistics t-testi yapılmıştır. Sonuçlar, dahili ve harici raporlama kanalları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark ortaya koymaktadır (p=0,000<.001). Ayrıca analizdeki ortalama sonuçları incelendiğinde çalışanların öncelikle iç kanalları tercih ettiği (M: 4,02) görülmektedir. İçeriden bilgi uçurmada kontrol ve bağımsız değişkenler arasındaki ilişkiye ilişkin hiyerarşik regresyon analiz sonucunda kontrol değişkenleri, bağımlı değişken olan içerden bilgi uçurma niyetleri ile anlamlı bir ilişki sergilemektedir (adjusted R2=,294, F= 14,757, p<0.01). Ana etki değişkenleri ise tam model istatistiksel olarak anlamlıdır ve varyansın yüzde 46,5'ini açıklar (adjusted R2 =,465, F=11,251, p<0.01). Dışarıdan bilgi uçurmada kontrol ve bağımsız değişkenler arasındaki ilişkiye ilişkin hiyerarşik regresyon analizine göre; kontrol değişkenleri, bağımlı değişken olan dışardan ihbar niyetleri ile orta düzeyde anlamlı bir ilişki göstermektedir (adjusted R2 =,191, F= 8,816, p<0,01). Ana etki değişkenlerinde, tam model istatistiksel olarak anlamlıdır ve varyansın %56,3'ünü açıklar (adjusted R2=,563, F=22,239, p<0.01).