Muhitu't-Tevârih adlı Farsça eserin Türkçe'ye tercümesi ve tahlili (S. 98–210)

Türkistan'da kurulan Buhara Hanlığı, Türk tarihi açısından önemli bir yere sahiptir. Şibanîler (1500-1599), Astrahanîler (1599-1785) ve Mangıtlar (1785-1920) olmak üzere üç hanedanlık mezkûr hanlığın yönetimini üstlenmiştir. Çalıştığımız Muhitu't-Tevârih adlı eser, Sübhan Kulu Han döneminde (1681-1702) Astrahanlı soylularına mensup İbrahim Koşbeği'nin isteğiyle Muhammed Emin Bin Mirza Muhammed Zaman Buhârî tarafından kaleme alınmıştır. Eser on bölümden oluşmaktadır. Müellif eserinde, Şibanîler ve Astrahanîler Hanedanı'nın hükümdarları, ilim adamları ve sanatçıları hakkında kıymetli bilgiler sunmaktadır. Özellikle dönemin siyasi olaylarının yanı sıra edebiyat, müzik ve o dönemde kullanılan çalgı aletleri hakkında bilgiler aktarmaktadır. Müellifin neşrettiği bilgilerden yola çıkarak hükümdarların yakınında bulunduğunu ve kültür seviyesinin yüksek olduğunu anlayabiliriz. Müellifin eseri kaleme aldığı tarihi bilmemekle birlikte 5 Mart 1699 yılında eseri tamamladığını görmekteyiz. Çalışmamız, tahlil ve tercüme olmak üzere iki kısımda ele alınmıştır. Tahlil kısmında, müellif ve eseri hakkında bilgiler verilmiştir. Tercüme edilen kısmın genel bir değerlendirilmesi yapılarak, yazarın kaleme aldığı eserde ismi geçen şeyhler ve ilim adamları hakkında kısa anekdotlar verilmiştir. Müellifin eserini oluştururken yararlandığı kaynaklar aktarılmıştır. Ayrıca Şibanîler ve Astrahanîler hakkında, dönemin iyi anlaşılabilmesi için genel bir değerlendirme yapılmıştır. Tercüme kısmında eser, Farsça lisanından Türkçe lisanına çevrilmiş, şiir kısımları basit bir şekilde aktarılmıştır. Mehrdad Fallahzadeh ve Forogh Hashabeiky tarafından orijinal metinler 2014 yılında matbu şekilde aktarılarak yayımlanmıştır. Eserin Farsça nüshası tezin son kısmına eklenmiştir. Türk dünyasında birçok vakayiname Türkçe diline kazandırılmayı beklemektedir. Bu çalışmamız diğer araştırmacıları yüreklendirmesi ümidiyle hazırlanmıştır.