Uluslararası inşaat projelerinde performans ölçüm çerçevesine dayalı çok amaçlı alt yüklenici seçim modeli

Türk yüklenici inşaat işletmeleri uzun yıllardan beri uluslararası inşaat pazarında artan bir hacimle yüklenicilik hizmeti vermektedirler. Türk yüklenici inşaat işletmeleri, iç pazarda yaşanan daralma, artan rekabet, uluslararası ticaretin gelişmesi, uluslararası resmi birlikteliklerin kurulması ve uluslararası finans kuruluşlarının inşaat projelerine kaynak aktarması gibi gelişmelere bağlı olarak yurtdışı pazarlarına açılmaya başlamışlardır. Yüklenici inşaat işletmelerinin, yurtdışı pazarlara açılması için göz önünde bulundurması gereken dört temel süreç söz konusudur. Bunlar; (1) uluslararası iş yapma kararı, (2) pazar seçimi, (3) proje seçimi ve (4) teklif fiyatının belirlenmesi süreçleridir. Uluslararası pazarda iş yapma kararının alınması, yüklenici inşaat işletmelerine birçok fırsat yaratmaktadır. Özellikle inşaat pazarının kollarından olan ulaştırma, haberleşme ve lojistik alanlarındaki küresel bazda gerçekleşen değişiklikler, gelişmiş ülkelerdeki inşaat firmalarının yanı sıra gelişmekte olan ülkelerdeki inşaat firmaları için de ciddi fırsatlar yaratmaktadır. Bu nedenle, gelişmekte olan ülkelerdeki deneyimli ve alanlarında uzman inşaat firmaları yüksek kar marjları ve pazar hacminin büyüklüğünden ötürü yurtdışı projelerinde yüklenicilik vermeyi tercih etmektedirler. Uluslararası pazarda iş yapma kararı alan yüklenici inşaat işletmeleri aynı zamanda kendilerine uygun olan pazarları belirlemelidirler. Dünyada, inşaat projelerinin yürütülebileceği potansiyel ülke sayısı yaklaşık olarak 200 civarındadır. Bu nedenle, doğru stratejiler belirleyerek doğru pazarlara yönelmek yüklenici inşaat işletmesi açısından kritik bir karardır. Pazar seçimi için; pazardaki belirsizliklerin analizi, ilk yatırım maliyeti, pazarın yaratacağı fırsatlar ve öngörülemeyen riskler açısından pazarın potansiyeli öncelikli olarak değerlendirilmesi gereken hususlardır. Pazar seçimini takiben, yüklenici inşaat işletmesinin alması gereken bir diğer karar teklif verilecek projelerin seçilmesidir. Yüklenici inşaat işletmesinin uluslararası pazarlarda iş sürekliliği sağlaması ve başarılı olması için, doğru projelere teklif vermesi kritik önem taşır. Teklif verme kararı komplike ve karmaşık bir süreçtir ve bu süreci etkileyen birçok faktör bulunmaktadır. Proje seçimi, temel olarak firmanın uzmanlık alanları ve stratejik planlarına bağlı olarak yapılır. Ancak, firmanın rekabet edebilirliği, projenin çekiciliği, projenin karlılığı, yaratacağı fırsatlar ve projenin barındırdığı riskler de proje seçiminde etkili olan kriterlerdendir. Yüklenici inşaat işletmesinin teklif sunmak isteyeceği birçok proje için hazırlanma süresi sınırlıdır. Buna bağlı olarak, her projeye teklif vermesi gerçekçi değildir. Bu durumda, yüklenici firma, sınırlı kaynakları ile maksimum kar sağlayabileceği projeleri belirleyerek, öncelikli olarak bu projelere teklif vermelidir. Yüklenici firmanın, teklif verme kararında proje yürütülürken ortaya çıkabilecek riskleri öngörmesi; kayıpların kazançlardan daha sık yaşandığı inşaat sektöründe firmanın uluslararası pazardaki itibarının zarar görmemesi açısından önemlidir. Ancak, teklif verme kararının alındığı sınırlı süre içerisinde potansiyel risklerin tümünü öngörerek, buna göre bir değerlendirme yapmak çoğu kez mümkün olamamaktadır. Bu nedenle, yüklenici inşaat işletmeleri üstlenecekleri inşaat projelerinde, olası riskleri diğer proje paydaşları ile bölüşmek eğilimindedirler. Teklif verilecek uygun projeler belirlendikten sonra, teklif hazırlama sürecine geçilir. Teklif hazırlama, proje bedelinin kapsamlı ve titizlikle değerlendirilerek belirlendiği süreçtir. Bu süreçte, proje taban maliyeti tahmin edilir. Taban maliyetine, firmanın genel giderleri, projeden elde etmek istediği kar ve risk primini içeren katkı payı dâhil edilerek; proje için toplam bir maliyet tahmini yapılır. Yüklenici inşaat işletmesinin üstlenmek istediği proje için sunacağı teklif tutarının hem rekabet edebilirlik hem de olası riskleri karşılayabilme açısından yeterli olacak şekilde belirlenmesi gereklidir. Yurtdışında müteahhitlik hizmetleri sunma açısından, Türk yüklenici inşaat işletmeleri uluslararası pazarda en çok şirketi olan ikinci ülke olarak sıralanmaktadır. Ancak, Türk firmaları, üstlendikleri projelerin toplam tutarı açısından pazarda dokuzuncu sırada yer almaktadırlar. Türkiye uluslararası pazarlarda proje bedeli bakımından daha düşük bir pazar payına sahip olsa da firma sayısı bakımından ciddi bir avantaja sahiptir. Bu avantaja sahip olan Türk yüklenici inşaat işletmeleri, üstlendikleri projeleri sözleşme kapsamında başarılı bir şekilde tamamlayarak sağlayacakları işveren/müşteri memnuniyeti sayesinde rakipleri ile rekabet etme hususunda avantajlı hale gelip iş sürekliğini sağlayabilirler. Ayrıca, yüklenici firmaların başarılı olmaları, iş hacmimlerinin artmasına, çalıştıkları pazarların genişlemesine ve ayrıca yurtdışında prestijli ve yüksek bütçeli projelerde ana yüklenici olarak iş alma potansiyellerinin artmasına olanak tanıyacaktır. Bu nedenle, ana yüklenici olarak yurtdışında faaliyet yürüten Türk yüklenici inşaat işletmelerinin, üstlendikleri inşaat projelerini başarılı bir şekilde sözleşme kapsamında tamamlamaları gereklidir. Türk yüklenici inşaat işletmeleri uluslararası pazarda ana yüklenici olarak üstlendikleri projelerde yaygın olarak alt yüklenicilik hizmetinden faydalanırlar. Bu şekilde gerçekleştirilen projelerde, ana yükleniciler bir nevi yapım yönetimi firması olarak hizmet verirler. Bir başka ifade ile ana yükleniciler projelerde ağırlıklı olarak şantiye organizasyonu ve yönetimi görevlerini üstlenerek; inşaat faaliyetlerini yürütmek için sahada görevlendirdikleri alt yüklenici firmaların ürettikleri işin kalitesini, ilerleyişini ve alt yüklenicilerin birbirleri ile olan iletişim ve koordinasyonunu denetler ve sağlarlar. Uluslararası inşaat projeleri genellikle karmaşık yapıdadır. Projede yer alan birçok inşaat faaliyetinin gerçekleştirilmesi için yetkin işgücü, ekipman, teknik beceri ve uzmanlığa gerek duyulur. Bu nedenle, ana yükleniciler üstlendikleri karmaşık projelerde kendi teknik kabiliyetlerinin ve/veya mali imkânlarının sınırlı olması nedeniyle, projedeki riskleri paylaşmak ve üzerlerindeki iş baskısını azaltmak için alt yüklenicilik hizmetinden sıklıkla faydalanmayı tercih ederler. Aynı zamanda, alanında uzman alt yüklenici firmalarla çalışmak ana yüklenicinin üstlendiği projeyi daha kısa sürede, düşürülmüş maliyet ve yüksek kalitede tamamlamasına imkân tanır. Uluslararası inşaat projelerinde, çok sayıda alt yüklenici firma, aynı anda farklı iş paketlerinin yapımını fiili olarak yürütürler. İnşaat projelerinde sahada aynı anda faaliyet gösteren çok sayıda alt yüklenici firmayı yönetmek ve koordine etmek oldukça güç bir iştir. Ana yüklenici üstlendiği projenin, sözleşmeye uygun olarak öngörülen sınırlar içerisinde tamamlanması açısından işverene karşı bütün sorumluluğu üstlenmiş durumdadır. Alt yüklenicilik hizmeti aracılığı ile gerçekleştirilen projelerde de sahada yürütülen tüm inşaat faaliyetlerinin performansı açısından, ana yüklenici işverene karşı sorumlu olan taraftır. Bu nedenle, ana yüklenici firmalar alt yüklenicilik hizmeti yolu ile yapımı gerçekleştirilen projelerde; görevlendirdikleri firmaların ürettikleri işin kalitesini, ilerleyişini ve alt yüklenicilerin birbirleri ile olan iletişim ve koordinasyonunu denetlemek ve sağlamakla yükümlüdür. Alt yüklenicilik hizmeti aracılığı ile gerçekleştirilen inşaat projelerinin başarısı, iş paketleri için seçilen alt yüklenici firmaların projedeki sergilediği performansa doğrudan bağlıdır. Dolayısıyla, ana yüklenici birlikte çalışmak için seçeceği alt yüklenici firmaların projede sergileyecekleri performansları önceden öngörebilmeli veya performanslarını sistematik bir şekilde değerlendirerek alt yüklenicileri bu değerlendirmeye göre belirlemelidir. Bu çalışmada, Türk yüklenici inşaat işletmelerinin uluslararası pazarlarda üstlendikleri projeleri başarı ile tamamlayabilmelerinde kritik öneme sahip olan alt yüklenicilik hizmeti seçiminde, tüm proje hedeflerini ("süre-maliyet-kalite-iş güvenliği-çevresel etkiler") dikkate alan gerçekçi, hızlı ve etkin bir "performansa dayalı çok amaçlı bir optimizasyon modelinin" geliştirilmesi amaçlanmıştır. Çalışmada, alt yüklenici seçim problemi için (1) çok kriterli karar verme modeli ve (2) çok amaçlı optimizasyon modeli olmak üzere iki model birleştirilerek, alt yüklenici seçiminde performansa dayalı bütünleşik bir alt yüklenici seçim modeli geliştirilmiştir. Geliştirilen bütünleşik alt yüklenici seçim modelinin uygulanabilirliğini ve performansını değerlendirebilmek için uluslararası bir inşaat projesindeki alt yüklenici adaylarına ilişkin veriler toplanmıştır. Alt yüklenici adaylarının performanslarını belirlemek için geliştirilen "Çok Kriterli Alt Yüklenici Performans Ölçüm Çerçevesi"; alt yüklenici adaylarının performanslarını "Süre, Maliyet, Kalite, İş Güvenliği ve Çevresel Etkiler" açısından sistematik ve rasyonel olarak değerlendirerek belirlemeye imkân tanımaktadır. İş paketleri için teklif veren alt yüklenicilerin performanslarını değerlendirmek için kullanılacak performans ölçüm çerçevesi, literatürde yer alan değerlendirmeler ve uluslararası inşaat sektörünün yapısı göz önünde bulundurularak geliştirilmiştir. Geliştirilen performans ölçüm çerçeve sistemi ile her bir iş paketine teklif veren alt yüklenici adaylarının performansı, 5 ana başlık (Süre-Maliyet-Kalite-İş Güvenliği-Çevresel Etkiler) altında toplam 45 Anahtar Performans Göstergesi ile değerlendirilerek rasyonel ve sistematik bir biçimde belirlenmektedir. Alt yüklenici adaylarının performans değerlendirmeleri, çok amaçlı alt yüklenici seçim modelinin temel girdisi olarak kullanılmaktadır. Çok amaçlı alt yüklenici seçim modeli, uluslararası inşaat projelerinde temel hedef olarak kabul edilen "süre", "maliyet", "kalite", "iş güvenliği" ve "çevresel etkiler" faktörlerine ilişkin performanslar esas alarak 5 boyutlu olarak tasarlanmıştır. Modelin temel amacı; projede yer alan tüm iş paketleri için birlikte çalışılacak uygun alt yüklenicileri, tüm proje hedeflerini ("Süre-Maliyet-Kalite-İş Güvenliği-Çevresel Etkiler") eş zamanlı bir şekilde optimize ederek, projenin tamamı için en uygun alt yüklenici planını belirlemektir. Seçim modeli esas olarak projede yer alan her iş paketi için en uygun adayın belirlenmesi amacıyla kullanılmaktadır. Ancak bir iş paketi için seçilen adayın, diğer iş paketleri üzerindeki etkisi veya projenin bütünü üzerindeki etkisi de geliştirilen modelde dikkate alınmıştır. Alt yüklenici seçim modelinde yer alan 5 proje temel kriteri arasındaki ödünleşim için üst sezgisel algoritmalardan faydalanılmıştır. Seçim modelinde optimizasyon için, Bastırılmamış Sınıflandırmalı Genetik Algoritma-II ve Çok Amaçlı Parçacık Sürü Optimizasyonu olmak üzere iki evrimsel algoritma birbirinden bağımsız olarak çözüm için kullanılmıştır. Kullanılan her iki algoritma ile elde edilen optimal veya optimale yakın alt yüklenici planları, karar vericilere sunulmuştur. Karar vericilerin, sunulan alternatif alt yüklenici planları içerisinden, kendi hedeflerine ve amaçlarına uygun olan alt yüklenici planını seçmeleri sağlanmıştır.