Nâyî Mustafa Kevserî Efendi özelinde: Bir 18. yüzyıl nota koleksiyonu bağlamında "İletişimsel istinsah faaliyeti" ve "Müstensih performansı"

Osmanlı/Türk Mûsikîsi'ne (O/TM) dair 19. yy. öncesine ait nota koleksiyonları, Osmanlı'da sözlülük/seslilikten nota okuryazarlığına geçiş döneminin ilk ürünleridir. Sözlü/Sesli kültür ortamından yazılı kültür ortamına eser aktarımlarının dönem itibarıyla nasıl gerçekleştirildiğinin anlaşılması bakımından önem arz eden bu koleksiyonlardan biri de Kevserî Mecmû'ası'nda yer almaktadır. 18. yüzyılın ilk yarısında, çoğunluğunu Nâyî Mustafa Kevserî Efendi'nin yazdığı Mecmû'a, orijinal derlemelerin yanı sıra Kantemiroğlu Edvârı'ndan istinsah edilen pek çok nota metnini de ihtiva etmektedir. Sözlü/Sesli ortamda yaratılan bir eser, üretildiği andan başlamak üzere icra bağlamlarında, yazılı ortama aktarımı ve sonrasında, son okura ulaşıncaya dek, pek çok aracının müdahalelerine tabidir. Bu süreçlerden biri de istinsah faaliyetidir. Mecmû'a'ya aktarılan eserlerin kaynak metinler ile karşılaştırılması neticesinde, müstensih nüshalarında mevcut birtakım farklılıkların sözlü/sesli icralardaki çeşitlenmelere benzer niteliklerde olduğu tespit edilmiştir. İstinsahın gerçekleştiği dönemde, yazılan eserler halen dolaşımdadır; geleneksel icraları fiilen sürdürülmektedir. Meşkle aktarılan bir repertuvardan örnekler içeren bu yazmalarda tespit ettiğimiz nüshalararası farklılıklarla birlikte müstensih Kevserî'nin gelenekte yetişmiş bir mûsikîşinâs olması tarafımızı, O/TM icralarının metinselleştirilme tarihinde, bu özelliği haiz bir müstensihin oynadığı rolü ve istinsah faaliyetini muhakemeye sevk etmiştir. Çalışmamızda, gelenekte yetkinliği olan bir müstensihin "iletişimsel istinsah faaliyetinin" mahiyeti hakkında "kuramsal bir çerçeve" oluşturulmuş ve Kevserî'nin müstensihliği bu çerçevede incelenmiştir. Geliştirilen "kuramsal çerçeve", 20. yy. sonlarında ortaya konulan ve Performans Teorisi'nin yazılı aktarımlar üzerinde uygulamasına bir örnek teşkil eden "müstensih performansı" ve "icracı olarak müstensih" fikirlerini temel alan Halkbilimsel yaklaşıma dayanmaktadır. Bu yaklaşımın varsayımına göre sözlü/sesli gelenekte yetişmiş olan müstensih, istinsah sürecinde performans sergilemekte; istinsah faaliyeti de geleneksel eserlerin veya ilgili metinlerin sözlü/sesli icralarının sürdürüldüğü bir dönemde gerçekleşmektedir. Kevserî'nin "istinsah faaliyeti"nin mahiyeti, çeşitlenmeye sebep olan aktarımları; kullandığı yazı stilleri; sayfaları kullanım düzeni; aktardığı metnin anlaşılırlığına katkısı ve koleksiyonun oluşum planında üstlendiği sorumluluk kapsamında incelenmiştir. Değerlendirmeler neticesinde, Kevserî'nin "nota koleksiyonu bağlamındaki müstensihliğinde mekanik şekilde kopyalamadan ziyade bir nevi "iletişimsel faaliyet" içinde bulunduğu ve bir tür performans sergilediği kanaatine varılmıştır.