Neden ve sonuçları açısından tarikat yapılanmalarında gönüllü itaat kültürü: Menzil Tarikatı örneği

İnsanların birlikte yaşama iradesi ve ihtiyacı insanlığın var oluşundan itibaren ortaya çıkan bir ihtiyaçtır. Bilinen tarih boyunca insanlar her mecrada var olma mücadelesi vermişlerdir. Yakın tarihe kadar eğitim görme hakkından mahrum olan, seçme ve seçilme hakkı olmayan, işçilik ya da çiftçilik arasına sıkıştırılmış insanların günümüzde tüm özgürlüklerine kavuşma imkânı olduğu düşünülürse bu özgürlük ve bağımsızlık fikrinin modern dünyanın cazibeleriyle yüzlerce yıl otorite altında ezilmiş ve baskılanmış insanları tüm dış caydırıcılarıyla birlikte cezbetmesi beklenir. Bu beklentinin sonucunda özgürlüğünü eline alabilen insanın bir daha asla tahakküm altına girmeyeceğini düşünür ve buna inanırız. Ama tüm bu özgürlük fikrinin karşısında kendisini dini bir gruba adayan, şeyhinin sözünden çıkmayan ve itaat eden insanlar gördüğümüzde toplumun ya da ailelerinin baskısıyla istemedikleri bir yaşama mahkûm edilmiş insanlar olabilecekleri fikri aklımızda yer eder. İşte tam da bu noktada çalışmanın amacı ve hedef kitlesi ortaya çıkmıştır. Tezin amacı otorite ve itaat kavramlarını sosyolojik bağlamda inceleyerek kişilerin dini gruplara karşı itaat davranışı göstermelerinin altında yatan sebepleri araştırmaktır. Araştırma, nitel yöntemle, Menzil Tarikatına mensup Ankara ili Keçiören ilçesinde yaşayan 21 kadın katılımcıyla; gönüllü itaat, aidiyet ve gündelik yaşam sosyolojisi üzerine hazırlanmış 21 sorudan oluşan yarı yapılandırılmış soru formu kullanılarak görüşme yapılmıştır. Çalışmanın bu grupla yapılmasının sebebi, gönüllü itaat kavramının araştırılabileceği en belirgin örneklerden birinin tarikat yapılanması olduğunun düşünülmesidir. Bu bağlamda insanların inançları ekseninde itaatlerinin sınırlılıklarının boyutu, hangi durumlarda otoritenin sorgulanacağı ya da sorgulanabilir olup olmadığı üzerinde durulmuştur. Görüşmelerden alınan yanıtlar altı temada incelenerek anlamacı ve yorumlamacı bir bakış açısıyla analiz edilmiştir. Literatürde incelenen konularla bağlantı kurularak gönüllü itaati inşa eden dinamiklerin nedenleri ve sonuçları ile ilgili elde edilen bulgular değerlendirilmiş ve sonuç bölümünde verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Gönüllü itaat, otorite, aidiyet, tarikat, cemaat.