Nedensellik bağlamında bilinç problemi üzerine felsefi bir çalışma

Bilinç konusu zihin felsefesinin güncel problemlerinden biridir. Birinci kişi bakış açısına göre öznenin kendi varoluşunu sezgisel olarak, başka bir kanıta gereksinim duymadan bildiğini kabul ediyoruz. Bu bilgi diğerlerinin erimine kapalı olduğundan üçüncü kişilere aktarımı mevcut bilgi ve imkanlarımıza göre olanaksızdır. Düşünürler bu uyuşmazlığı "açıklama boşluğu", "epistemik asimetri", "kognitif olarak kapalı olma" gibi ifadelerle tanımlamaya çalışmışlardır. Kanaatimize göre bu fark "bilateral kendilik" olarak tanımlanabilir. Bilincin konvansiyonel yaklaşımlarla değerlendirilmesinde nedensellik yönünün önemli olduğunu düşünüyoruz. Antik dönemden beri süregelen yaklaşımlara baktığımızda determinist/zorunlu nedensellik yaklaşımının, yerini giderek olumsal nedensellik yaklaşımlarına bıraktığı görülmektedir. Bu çalışmada bilincin olumsal nedensellik yaklaşımıyla ele alınmasının insan doğasına daha uygun olduğu teziyle hareket ettik. İkinci bölümde antik dönemden beri öne sürülen nedensellik yaklaşımlarını bilinç ile ilişkisi içinde yorumladık. Aristoteles, Descartes, Leibniz, Hume, Kant ve Heidegger'in yorumlarına ek olarak olumsal nedensellik yaklaşımını tarihsel gelişimi içinde değerlendirdik. Üçüncü bölümde çağdaş zihin felsefecilerinin bilince dair yorum ve değerlendirmelerine yer verdik. Bu tartışmalar arasında indirgemeci materyalist veya maddeci olan ancak indirgemeci olmayan fonksiyonel yaklaşımlar olduğu gibi, bilincin felsefe ve bilimin konusu olamayacağını savunan değerlendirmeler de mevcuttu. Çalışmaların bir kısmı, birinci kişi yaklaşımıyla üçüncü kişi yaklaşımını örtüştürmeyi amaçlıyordu. Bilinç ve bedeni ayrı birer fenomen olarak kabul edenler olduğu gibi bilincin insan dışı varlıklarda da olan enerji yoğuşmasından ibaret olduğunu savunan görüşler de vardı. Dördüncü bölümde çağdaş zihin felsefecilerinin görüşlerini birbirleriyle karşılaştırarak uyuşan ve çatışan yönlerini inceledik. Ayrıca özgün görüşlerimiz çerçevesinde neden-etki yaklaşımının etimolojik köklerine değinerek bilinç, olumsallık, olumsal nedensellik gibi ifadelerin tanımlarını yaptık. Bilincin sadece epifenomenal bir özellik olmadığına yönelik örnekler verdik. Neden-etki dikotomisinin özne-nesne ikiliğinin aşılmasıyla giderilebileceğine dair örnekler verdik. İnsan nörolojik ve genetik sisteminin determinst olmayan, olumsal dinamiklerle faaliyet gösterdiğini ve hatta gözlenebilir bir etki için nedensel uyarım olmadan da işlev görebildiğini örneklerle göstermeye çalıştık. Bu çalışmanın yukarıda vurgulanan özellikleri nedeniyle bilincin olumsal nedensellik yoluyla serimlenmesine dair gelecekteki çalışmalara ışık tutacağı düşünülmektedir.