Neolitik dönemde Çukurova ve Orta Toroslar: Yeni araştırmalar ve çevre bölgelerle ilişkiler

Yakındoğu genelinde Neolitik Dönem ile ilgili yapılan son araştırmalar, Neolitik Dönemin ilk ortaya çıktığı bölge olarak, Güneydoğu Anadolu'dan ve Orta Fırat Vadisi'ne kadar uzanmış bir çekirdek bölgeyi gösterir. Söz konusu bölgede bitki ve hayvan evcilleştirilmesinden önce, uzman ustaların bilgi birikimi ile yapılmış, önemli sosyal organizasyon öğelerini gösteren mimari, ölü gömme, yontmataş, heykeltıraşlık vb gibi birçok öge ortaya çıkar. Bu oluşum sürecinden sonra aynı bölgede bitki ve hayvan evcilleştirmenin gerçekleştirildiği PPNB'den Halaf Dönemi'nin sonuna kadar, Neolitik Dönem'in tüm aşamaları eksiksiz olarak izlenir. Bununla beraber, Orta Anadolu'da da, Epi – Paleolitik'ten Neolitik Dönem'in sonuna kadar kültürel bir sürekliliğin varlığı bilinir. Neolitik oluşumun öncesinde ve özellikle oluşum başladığında oldukça yoğunlaşan ve bölgeler arası iletişimi ve bilgi aktarımını işaret eden obsidiyenin varlığı oldukça önemlidir. Toros Dağ sırasının kuzeyinde yer alan Kapadokya ve Doğu Anadolu obsidiyenden yapılmış yontmataş ürünleri, tüm Yakındoğu genelinde Toros Dağ eşiğinden başlayarak, ilerleyen zaman içerisinde güneye doğru ilerlemiş ve 6000 yıl boyunca, tüm Yakındoğu genelinde varlığını devam ettirmiştir. Özellikle Orta Toroslar'ın kuzeyinde yer alan Orta Anadolu obsidiyenin, günümüzden 15.000 yıl öncesinde Epi – Paleolitik Dönem'de Levant Bölgesi'nde ve batıda Batı Toroslardaki mağaralarda görülmesi, söz konusu iletişimin Doğu Akdeniz boyunca var olduğuna işaret eder. İletişimin tek yönlü olmadığını, Orta Anadolu'da Epi – Paleolitik Dönem'de süs eşyası olarak kullanılan, Doğu Akdeniz kökenli deniz kabukçalarının varlığı ile bilinir. Bununla birlikte, MÖ 10. bin yıldan sonra, iletişimin Kıbrıs Adası gibi deniz aşırı bölgelere ulaştığı, Kıbrıs'ın Neolitik Dönem merkezlerinden elde edilen obsidiyen başta olmak üzere yerleşim düzeni, mimari ve evcilleştirilmiş fauna ve floradan anlaşılmaktadır. v Yukarıda bahsedilen coğrafyanın, merkezinde kalan Orta Toroslar ve Çukurova Bölgesi'nde ise Neolitik Dönem ile ilgili bugüne kadar bildiğimiz veri sadece, Çukurova'nın batısında konumlanmış Yumuktepe ve Tarsus – Gözlükule kazılarından takip edilebilir. Yumuktepe verileri Çanak Çömlekli Neolitik Dönemi yani MÖ 7000 – 5800 zaman aralığını kesintisiz olarak gösterir. Yapılan çalışmalar, Amuk ile benzer yapıda bir topluluğu işaret eder. Orta Toroslar'da ise Neolitik Dönem ile ilgili herhangi bir veri bulunmamaktadır. Tüm bu genel çerçevede, Çukurova ve Orta Toroslar'a komşu olan bölgelerde Neolitik Dönem'in oluşum süreci ve birbirleriyle olan kesintisiz iletişimin varlığı kanıtlanmasına karşılık; komşu bölgelerin ortasında kalan bu coğrafi bölgede, Neolitik Dönem'in oluşumu ve komşu bölgelerin iletişim sürecinde nasıl bir rol üstlendiği aydınlatılması gereken ana sorulardan biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Ele alınan bölgenin bu bilinmezliği, tarihöncesi araştırmaların eksikliği ve bölgenin oldukça hareketli jeomorfolojik yapısından kaynaklanır. Yukarıda vurgulandığı gibi bu güne kadar yapılan çalışmaların bu bilgi eksiğini kapatabilecek veriyi üretmemesi "Neolitik Dönem'de Çukurova ve Orta Toroslar: Yeni Araştırmalar ve Çevre Bölgelerle İlişkiler" başlıklı bu tez çalışmasının yapılmasını zorunlu kılmıştır. Bu nedenle tez şu temel konuları ele almayı hedefler; a) bölgenin doğal çevre koşulları ile yerleşim ilişkisini daha iyi anlayabilmek b) araştırma eksikliğinden kaynaklanan kronolojik boşlukları açığa çıkarmak. Bunlar yapılırken kullanılan metodolojik çerçevede ele alınan sorunsalı daha iyi çözümleyebilmek için, öncelikle bölgede beş yıl boyunca arazi çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Buradan elde edilen verilere ek olarak, bölgede daha önceki yıllarda yapılan kazılardan ve yüzey araştırmalarından elde edilmiş arkeolojik malzeme genel bir bütün halinde yeniden incelenmiş ve her iki veri kaynağı karşılaştırılmıştır. Ayrıca daha sonraki yıllarda bölgenin tarihöncesi sorunsalına yönelik yapılacak olan araştırmalar için, bu tezin bir altlık oluşturması amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Orta Toroslar, Çukurova, Neolitik Dönem, obsidiyen, çanak - çömlek