Nev'îzâde Atâyî Divanı'nda anlatıcı aşık tipi

Divan şiirinin lirik metinlerinde; sevgiliye karşı hislerini, onunla ilgili fikirlerini, ahvalini kısacası kendi gönül macerasını aktaran bir anlatıcı âşık tipi vardır. Şairin ilham ve yeteneği ile şiir evreninde tasarladığı bu tipin kaynağını edebî gelenek ile birlikte sosyal gerçeklik oluşturmaktadır. Bu çalışma, Nev'îzâde Atâyî Divânı'ndaki anlatıcı âşığın konumunu ve hususiyetini seçilen beyitlerden hareketle ve anlatıbilimin sağladığı olanaklardan da faydalanarak tespit etme gayretinin ürünüdür. Giriş, iki bölüm, sonuç ve kaynakçadan oluşan çalışmanın girişinde Atâyî'nin hayatı, kişiliği, edebî anlayışı ve eserleri hakkında bilgi verilmiştir. Birinci bölümde, edebî eserlerde yer alan anlatıcı ve tip kavramları açıklandıktan sonra Nev'îzâde Atâyî Divanı'nda anlatıcı âşık tipinin çeşitliliği ve şiirsel kurgudaki görevi izah edilmiştir. İkinci bölümde ise söz konusu divanda anlatıcı konumunda olan âşık, "klasik âşık tipi" ve gelenekte pek sık rastlanmayan "çizgi dışı âşık tipi" biçiminde ve alt başlıkları ihtiva etmek suretiyle tasnif edilmiştir. Klasik âşık tipi, birden fazla duygusal ve fiziksel hususiyetiyle, çizgi dışı âşık ise farklı davranış ve söylemleriyle tematik olarak incelenmiştir. Konunun her alt başlığında genel bir açıklama yapıldıktan sonra bir anlatıcı tarafından aktarılan ve konuya emsal teşkil eden beyitler, künyeleriyle gösterilmiştir. Beyitlerin dil içi çevirisi ile birlikte anlamı zenginleştiren kavramlar, mazmunlar, benzetmeler, edebî sanatlar gibi unsurlar açıklanmıştır. Böylelikle şairin şiir evrenine anlatıcı âşık cihetinden bakılmaya çalışılmıştır. Sonuçta, Nev'îzâde Atâyî'nin divanında anlatıcı durumundaki âşık tipinin tasavvur edilen maddi ve manevi hâlleri, geleneksel söylemleri ve çizgi dışı tavırları kendine özgü yönleriyle ortaya çıkarılmıştır. Anahtar kelimeler: Nev'îzâde Atâyî, divan, anlatıcı âşık tipi.