Nietzsche'de insan ve eğitim

Bu çalışma, Batı felsefe geleneğini karşısına alıp, kendine özgü eleştirel üslup geliştiren Nietzsche'nin eğitime ve insana nasıl baktığını açıklamayı amaçlamaktadır. Nietzsche, eserlerinde kültür, ahlak, insan, varlık gibi kavramlar etrafında düşünür. Bu konulara eğilmesindeki temel saik, esasen insanın yaşamını anlamlandıran tarihsel ve kültürel dayanakların sahihliğini sorgulamaktır. Bu bağlamda onun felsefesi, insanın kıymeti, yaşamdaki işlevi, insani donanımları sağlayan itkisel ve kültürel kazanımların mahiyeti ve buna dair anlamlandırmada, insanın ne'liği ve nasıl' lığı hakkındaki değerlendirmeyi de içeren temel perspektifi öne çıkarmaktadır. Nietzsche'ye göre, insan, yeryüzünde yaşadığı sürece mutlak surette gücü arzular ve ona ulaşmaya çalışır. Dolayısıyla yaşam, insanın yapıp eylemelerine dayalı değer ürettiği ve bununla kıymet kazanan bir alana göndermede bulunmaktadır. Nietzsche'ye göre, batı düşünce geleneğinde Platonculuk ve Hristiyanlık insanı varoluşsal çabadan uzaklaştıran ve onu hayata karşı yabancılaştıran bir işlev yüklenmişlerdir. Onlar en temelde insan zihnine ve acıya odaklanarak insanın yaşam içerisindeki dinamiğini alaşağı etmeye girişmişlerdir. Hıristiyanlık ve Platonculuk tarafından teşvik edilen bu türden bir yaşam ise hayatın dinamizmini, arzu ve tutkuları, insanın hayat içerisindeki mücadele azmini görmezden gelmektedir. Nietzsche açısından insanı pasivize eden, onu hayatın gerçekliğinden uzak tutan ve onun bir şahsiyet olarak ortaya çıkmasına engel olan bu kadim öğretilerin ters yüz edilerek yeni bir değerler bütününün ortaya konulması gerekmektedir. Nietzsche'nin yeni bir değer ortaya koyma girişiminde en üst seviyede rol model kıldığı Üstinsan (Übermensch) onun ideal insan tiplemesinde varmak istediği nihai hedefi oluşturur. Kuşkusuz böylesi bir karakter kendiliğinden ortaya çıkmamaktadır. Böyle bir karakterin ortaya çıkması Nietzsche'nin eleştiri ve düşünceleriyle betimlediği özgün bir eğitim sürecinden sonra mümkün olmaktadır. Bu açıdan bakıldığında, Nietzsche'nin düşüncesinde eğitimin iki temel amaca hizmet ettiği iddia edilebilir. Bunlardan birincisi olan amaç sıradan eğitim anlayışlarına ait olan, insanı tek tipleştiren, sürüleştiren, yaşama yeni bir şey katmayan, hayatın kalitesini düşüren eğitimin benimsediği amaçtır. Bu eğitim modelleri insanın bütünlüğünü serdetmekten uzak, tümüyle yaşamsal aktivite üretecek yönlerini es geçip körelten eğitim modelleridir. Nietzsche bu yüzden sıradan eğitim anlayışının oluşturduğu insan tipini, yetkinlikten uzak, Sürü İnsan'ı olarak görür. İkinci eğitim modeli ise, kültür ve ideal kültürün ikliminde gelişen ve serpilen modeldir. Bu model onun eğitimde asıl amaç olarak ortaya koyduğu ideal insan tipinin yetişmesini sağlayan eğitimdir. Bahsi geçen eğitim modeli insanı kültür varlığı olarak gören, ona bütün varoluşsal çaba ve kendini gerçekleştirme olanağını serdetmeyi sağlayan ve insanı sadece teknik yöne ilişkin kabiliyetiyle değil, aynı zamanda onu sanat, estetik, bilim, edebiyat, tarih, felsefe, vd. yönleriyle de aktif kılacak çok yönlü bir insan yetiştirme projesidir. Nietzsche'nin kültür nosyonunda düşündüğü çerçeve, kültürün tarihselliği içinde en ideal forma ulaştığı Antik Yunan felsefe ve sanatının icra edildiği zaman dilimidir. Nietzsche Antik Yunan'ın insan eğitimindeki başarısını modern zamana uyarlayarak ona muadil ve kendince ideal, olması gereken bir eğitim düşüncesi oluşturur. Buna göre onun eğitim hakkındaki fikirlerinde ortaya çıkan mahiyet itibariyle birbirinden farklı olan sürü insanını sağlayan eğitim modeli ile kültür varlığı olan insanı modelleyen eğitim sistemini karşılaştırıp bu iki modelin kritiğini yapar. Nietzsche'nin eğitim eleştirisi ışığında sunduğu ideal eğitim modellemesiyle eğitilen insan artık bir şahsiyet olarak ortaya çıkabilecek ve dünyayı yeniden farklı bir tanımlamayla ortaya koyacaktır. Anahtar Kelimeler: Kültürel eğitim, yaygın ve mesleki eğitim, Sürü İnsanı, Hristiyanlık, Güç İstenci, Nihilizm, Üstinsan, Değerlerin değerlendirilmesi.