Öğretmenlerin öğretim sürecindeki öz yeterliklerinin ve sınıf ortamına yansımalarının incelenmesi

Bu araştırmanın amacı, İngilizce öğretmenlerinin öğretim sürecine yönelik öz yeterlik algılarını, bu öz yeterliklere yönelik görüşlerini ve sahip oldukları bu öz yeterlikleri sınıf ortamında nasıl uyguladıklarını ortaya çıkarmaktır. Araştırmada, nicel verilerin toplanması ve analiz edilmesiyle başlayan, ardından nitel verilerin toplanması ve çözümlenmesi ile devam eden, karma yöntem desenlerinden biri olan açımlayıcı sıralı desen kullanılmıştır. Araştırmanın birinci aşamasında tarama modeli çerçevesinde İngilizce öğretmenlerinin öz yeterlik algıları çeşitli değişkenlere göre belirlenmiş ve öz yeterlik algılarının düzeyi ortaya konulmuştur. Araştırmanın ikinci aşamasında ise, durum çalışması çerçevesinde öğretmenlerle sınıf içi öğretim sürecine yönelik görüşmeler yapılmış ve gerçek sınıf ortamındaki durumları gözlemlenmiştir. Çalışma nicel ve nitel yöntemlerin kullanıldığı iki aşamadan oluştuğundan, araştırmada iki ayrı çalışma grubu oluşturulmuştur. Çalışmanın birinci aşamasındaki çalışma grubunu 2016-2017 eğitim-öğretim yılı bahar dönemi Elazığ il genelinde görev yapan 406 İngilizce öğretmeni oluşturmuştur. Birinci aşamanın analizlerinden sonra öz yeterlik düzeyi ortalamanın altı, orta düzey ve ortalamanın üstünde bulunan öğretmenler arasından ikinci aşama için çalışma grubu belirlenmiştir. Bu kapsamda öğretmen öz yeterliği ortalamanın altında, orta düzeyde ve ortalamanın üstünde olan gruplardan gönüllü beşer İngilizce öğretmeniyle, toplamda 15 öğretmenle görüşme ve görüşme yapılan 15 öğretmenin arasından farklı düzeylerde öz yeterliğe sahip gönüllü 9 öğretmenin öğretim süreci gözlenmiştir. Çalışmada, İngilizce öğretmenlerinin öğretim sürecindeki öz yeterliklerine yönelik algılarını tespit etmek için Tschannen-Moran ve Woolfolk Hoy (2001) tarafından geliştirilen, Çapa, Çakıroğlu ve Sarıkaya (2005) tarafından Türkçeye uyarlanan, TSES (Teachers Sense of Efficacy Scale), "Öğretmen Öz Yeterlik Ölçeği", öğretim sürecine yönelik görüşlerini almak için yarı yapılandırılmış görüşme formu ve sınıf içi öğretim uygulamalarını gözlemlemek için yapılandırılmış gözlem formu ve araştırmacı günlükleri kullanılmıştır. Araştırmanın amaçları çerçevesinde toplanan nicel veriler, önce bilgisayar ortamına girilmiş ve SPSS paket programından yararlanılarak analizleri yapılmıştır. İngilizce öğretmenlerinin demografik bilgilerinin betimlenmesi amacıyla frekans (f) ve yüzde (%) hesaplama teknikleri; öğretmenlerin öz yeterlik algılarına yönelik puanlarının belirtilmesinde aritmetik ortalama ve standart sapma kullanılmıştır. Araştırmada cinsiyet, görev yaptığı okul türü ve alana yönelik hizmetiçi eğitim alma durumlarının analizinde nonparametrik testlerden Mann-Whitney U testi kullanılmıştır. İngilizce öğretmenlerinin yaş, mesleki kıdem, eğitim düzeyi, mezun olunan fakülte türü ve görev yaptığı okul kademe gruplarındaki görüşlerini karşılaştırmak için yine nonparametrik testlerden olan Kruskal Wallis H testi ve buradaki farkın hangi gruplardan kaynaklandığını incelemede Mann-Whitney U testi kullanılmıştır. Gruplar arasındaki farkın etki büyüklüğünün hesaplanmasında Mann Whitney U testi için; r=Z/√n formülü kullanılmıştır (Field, 2009; Pallant, 2007; akt. Kilmen, 2015, s. 229). Sonuçların yorumlanmasında Cohen (1988) etki büyüklüğü değerleri (0.1=düşük; 0.3=orta; 0.5=büyük) dikkate alınmıştır (Cohen 1988; akt. Kilmen, 2015, s. 230). Çalışmada yarı yapılandırılmış görüşmelerden elde edilen veriler içerik analizi yöntemiyle, yapılandırılmış gözlemlerden elde edilen veriler ise betimsel analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Görüşmelerin analizinde NVivo programından yararlanılmıştır. Araştırma sonucunda; İngilizce öğretmenlerinin öğretim sürecine yönelik genel öz yeterlik düzeyleri ve ölçeğin alt boyutları olan öğrenci katılımını sağlama, öğretim stratejileri ve sınıf yönetimi boyutlarına yönelik öz yeterlik düzeyleri oldukça yeterli bulunmuştur. Boyutlar arasında en düşük ortalamanın öğrenci katılımını sağlama, en yüksek ortalamanın ise öğretim stratejilerine yönelik olduğu tespit edilmiştir. Çalışmada cinsiyet değişkenine göre erkek öğretmenler lehine; yaş değişkenine göre sınıf yönetimi alt boyutunda yaşı yüksek olanlar lehine; mesleki kıdem değişkenine göre mesleki kıdemi yüksek olanlar lehine; eğitim düzeyi değişkenine göre lisansüstü mezuniyeti bulunan öğretmenler lehine; mezun olunan fakülte türüne göre sınıf yönetimi alt boyutunda Fen-Edebiyat Fakültesi mezunu olanlar lehine; görev yapılan okul türünde devlet okullarında çalışanlar lehine; görev yapılan okul kademesi türüne göre sınıf yönetimi alt boyutunda ilkokul ve liselerde görev yapan öğretmenler lehine ve hizmet içi eğitim alma durumuna göre öğretim stratejileri alt boyutunda hizmet içi eğitim alanlar lehine anlamlı farklılıklar tespit edilmiştir. Öğretmenlerin öğretim sürecine yönelik ilişkin görüşleri özetlendiğinde, öğretmenlerin genel olarak öğrenci seviyesi ve ders içeriğini göz önünde bulundurarak hazırlık yaptıkları; etkin katılıma yönelik görüşlerin derse karşı olumlu tutum geliştirme ve etkinlik çerçevesinde toplandığı tespit edilmiştir. Sınıf yönetimine ilişkin genel olarak derste yaşanan kesinti ve engellemelere karşı yapılan müdahaleler ve ders dinlemeye müsait bir ortam yaratma yönünde görüş belirttikleri saptanmıştır. Kullandıkları materyaller, yöntem ve tekniklere ilişkin en çok görüşün araç gereçler alt temasında yer alan etkileşimli tahtada etkinliklere, diğer görüşlerin ise dilbilgisel çalışmalara ve iletişimsel yöntemlere yönelik belirtildiği ve değerlendirmeye yönelik en çok kullanılan tekniğin soru cevap olduğu, bunu yazılı, deneme-test ve kısa sınavların takip ettiği tespit edilmiştir. Ayrıca, öğretmenlerin sınıfların kalabalık olması, öğretim programlarının yoğunluğu, öğrenci, idareci ve veli ilgisizliği, dilbilgisi odaklı öğretim, ders kitaplarının araç-gereçlerin ve ders saatlerinin yetersizliği, okulun fiziki şartları ve kendi zümreleri ya da meslektaşlarıyla iletişim eksiklikleri gibi konulardan şikâyetçi oldukları; kendilerinde geliştirmeyi düşündükleri yönlere ilişkin en çok görüşün konuşma becerileri yönünde geldiği; öz yeterliklerinin arttırılması ve mesleki gelişimlerini sürekli kılmak için getilerilen önerilere ilişkin hizmet içi eğitimlere katılma ya da MEB'in bu konuda öğretmenlere daha fazla imkân sağlaması ile yurt içi ve yurt dışı konferans ve seminer gibi etkinliklere katılma yönününde görüş belirttikleri saptanmıştır. Yapılan gözlemlerin analiz sonuçları özetlendiğinde, üst ve orta düzey yeterliğe sahip öğretmenlerin, ortalamanın altında yeterliğe sahip öğretmenlere göre anlatacakları konuları önceki konularla ilişkilendirdikleri, konu tekrarına önem verdikleri, dikkat çekme ve güdülemede daha fazla uygulama yaptıkları ve derslerde öğrencilerin konuyu anlamalarına yönelik daha fazla açıklayıcı örnekler sundukları saptanmıştır. Öğretim stratejilerini uygulama boyutunda, tüm öğretmenlerin ders anlatış biçimleri ve kullandıkları yöntem ve teknikler, tartışma ve gösterip yaptırma gibi birkaç istisnai teknik dışında birbirine yakın bulunmuş ve hedef dil İngilizceyi basit yönlendirmeler ve örneklendirmelerin dışında kullanmadıkları, dinleme ve konuşma becerilerine yönelik yok denecek kadar az etkinlik yaptıkları görülmüştür. Ayrıca, ilkokulda görev yapan bir öğretmen haricinde, tüm öğretmenlerin dilbilgisi ağırlıklı ve öğretmen merkezli ders işledikleri, etkili iletişim, motivasyonu sağlama ve aktif öğrenme ortamları oluşturmada yetersizliklerinin var olduğu, değerlendirmede dört dil becerisine eşit düzeyde değinemedikleri, ancak ortalamanın üstünde öz yeterliğe sahip öğretmenlerin diğerlerinden farklı olarak cümle oluşturma, diyalog oluşturma ve metin çevirisi yaptırma gibi uygulamaya dönük etkinliklere başvudukları sonuçlarına ulaşılmıştır. Anahtar Kelimeler: İngilizce öğretmenleri, öğretim süreci, öğretmen öz yeterliği