Orta Asya Türk Sanatının Anadolu'ya aktarılmasında Nahcıvan'ın rolü ve etkisi

Tezimizde bugün Azerbaycan'a bağlı özerk cumhuriyetle yönetilen Nahcıvan'daki eserler, sanat ve mimari açıdan incelenmiştir. Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Türkmen Devletleri zamanında Anadolu'da inşa edilen Türk mimari eserlerinin, Orta Asya bağlantısını tespit edebilmek için, Anayurt ve ilk Müslüman Türk Devletlerinin kurulduğu coğrafyadaki eserler ile buradan Anadolu'ya geçiş bölgesi olan Azerbaycan'da bu özellikle Nahcıvan'da yapılmış olan mimari eserlerin, plan, malzeme ve süsleme yönünden incelenmesi gerekmektdir. Bu doğrultuda çalışmamızda özellikle Nahcıvan'da Ortaçağdan bu güne kadar ayakta kalabilmiş kümbetler camiler, külliyeler, imamzade ve hangâhlar incelenmiştir. Bu eserlerin, Orta Asya'daki mimari eserlerle üslup ve karakter bağı kurulmaya çalışılıp, haleflerine tesirleri tespit edilmeye çalışılmıştır. Buna göre Mümine Hatun Kümbetindeki, bugün mevcut olmayan çifte minareli portalin, Karahanlılar devrinde Talas'ta yapılan Ayşe Bibi Kümbeti'nin, Nahcıvan üzerinden Anadolu'ya geçtiği görülmektedir. Nahcıvan ekolünün devamı olan Berde Kümbeti'nin plan yönünden, Orta Asya'daki Radkan Kümbeti'nde; süslemeleri ve üslubuyla Anadolu'da Sivas'ta bulunan Güdük Minarede ve Sırçalı Kümbette görülmektedir. Onikigen planlı Gülistan Kümbetinde uygulanan taş malzeme ve süsleme, Anadolu'daki Kayseri'de bulunan Döner Kümbet'te açığa çıkmaktadır. Karabağlar Külliyesinde yer alan kümbetteki yivlerin, Türkmenistan'da Şeyla Şerefe (Şeyh Tekeş) Kümbeti'nde, eski Urvençe'den Anadolu'ya geçtiğini ve I. Alaaddin Keykubad'ın Antalya'da yaptırdığı Yivli Minare'de görmekteyiz. Çalışmamız benzer açılardan diğer örnekleri ortaya koymakta ve değerlendirme ile sonuçlanmaktadır. Anahtar Kelimeler: Nahcıvan, Anadolu, Türk sanatı, üslup, Orta Asya.