Orta Çağ'da Bâmiyân

Orta Doğu ve Orta Asya bölgeleri; medeniyet, kentleşme ve aynı zamanda tarihteki çeşitli dinlerin oluşumunda eski bir geçmişe sahiptir. Bu açılardan Afganistan ülkesi da bu konuda istisna değildir; siyasî ve kültürel açıdan tarihteki çeşitli şehirlerin önemi ve bundan dolayı coğrafi ve tarihi kaynaklarda bu şehirlerden bahsedilmiştir. Bâmiyân vilâyeti de bu şehirlerden biridir; özellikle İslâm'dan önce bu şehrin, Horâsân'ın siyasî, iktisadi ve kültürel durumundaki özel önemi ve rolüne işaret edilmiştir. Bâmiyân, Afganistan'daki merkez vilâyetlerinden biridir; dağlık bölgesi ve yüksek dağların ortasında yer almaktadır. Karlı ve soğuk kışlara sahip olan şehir başka aylarda özellikle ilkbahar ve yaz aylarında serin ve ılıman bir bölgedir. Kabil'den 230 km uzaklıktadır. Nüfus ve büyüme oranı açısından yaklaşık 400.000 nüfuslu olan Afganistan'ın ikinci sıradaki (derece) şehirlerinden biridir. Bu bölgenin geçmişteki tarihi sayısız politik olaylara bağlanmış. Bâmiyân coğrafi konumu, zor geçitli dağlar, İpek Yolu üzerinde yer alması, madenler ve doğal kaynaklar gibi zenginliklere sahip olmasından dolayı Budizm'in dini faaliyetleri için iyi bir ortam oluşmuş, şehir Budistler açısından önemli bir yer olmuştur. Ancak eski dönemde güçlü devletler ve fatihler özel bir öneme sahip olmuştur. Horâsân bölgesinde İslâm fetihlerinin başlangıcında, Bâmiyân uzun bir süre Budist kültürü açısından önemini kaybetmemiş, ama Saffârî devleti ve daha sonra Gazneliler Devleti kurulduktan sonra bir İslâm şehrine dönüşmüştür. Tarihsel kaynaklara göre Bâmiyân'ın önemi Moğolların saldırısına kadar Hindistan ticaret yolunun arasında olmasından dolayı devam etmiştir. Bu araştırmanın amacı, coğrafi ve tarihsel kaynaklara dayanarak Orta Çağ'da Bâmiyân'ın sosyal, ekonomik, kültürel ve politik durumunun incelenmesidir. Anahtar Kelimeler: Afganistan, Bâmiyân, Orta Çağ, Budizm, İslâm.