Neoplatonism in Orthodox Christianity and Islam and its repercussions in Byzantine and Seljuk architectures

Yeni Eflâtunculuk, Hristiyanlık ve İslam'ı batıni olarak besleyen önemli faktörlerden biri olarak kabul edilmektedir. Bu felsefi akım iki dinin dünya görüşlerinin, kültürlerinin, sanatlarının ve mimarilerinin şekillenmesinde etkili olmuştur. Bu çalışma, 11. ve 12. Yüzyıl Orta Dönem Bizans kiliseleri ve 13. Yüzyıl Anadolu Selçuklu cami ve medreselerinde bu etkinin yansımalarını aramayı hedeflemektedir. Çalışma ayrıca bu yapı tiplerinin mekânsal özelliklerini ve bezemelerini çoğunlukla geometrik olarak inceleyerek, Yeni Eflâtunculuk'un bu yapıların oluşmasında bir tasarım aracı olarak kullanılıp kullanılmamış olduğunu sorgular. Çalışmada bu mimari geleneklerin ortak yönleri öne çıkarıldığı gibi iki geleneği kapsayan bir karşılaştırma da sunulmuştur. Bu amacı karşılamak için, öncelikli olarak Yeni Eflâtunculuk hakkında gerekli temel bilgi çalışmada sağlanmıştır. Ayrıca Yeni Eflâtuncu ontoloji vii temel alınarak "hiyerarşi, ikilik ve birlik" olmak üzere üç kavram türetilmiştir. Bu ontolojik kavramların geometri aracılığıyla mimari tasarım kavramlarına dönüşümü de yine çalışmada tartışılmıştır. Daha sonra, her iki mimari gelenekten seçilmiş örnekler üç kavram üzerinden tezin ayrı bölümlerinde incelenmiştir. Bu mimari incelemeler, Yeni Eflâtunculuk'un etkisinin görülebildiği dönemin kültürel atmosferi ve dini ayin ve ibadetleri ile ilişkilendirilerek yürütülmüştür. Disiplinler arası bir yaklaşımla yapılmış bu analizler sonucunda, Yeni Eflâtuncu teorilerin Anadolu'da bilindiği ve hem Bizans'ın hem de Selçukluların dünya görüşleri, kültürleri ve sanatsal üretimlerinde etkili olduğu savunulabilir. Bu etki büyük olasılıkla din ve evrenbilim ile iç içe olan bu iki mimari geleneğin şekillenmesinde rol oynamıştır.