Osmanlı Bedevî politikası (1840-1918): El-Cezire havzası

Bu araştırma, Osmanlı Devleti'nin, 1840-1918 yılları arasında El-Cezire Havzası'nda (Dicle ile Fırat nehirlerinin çevresini kapsayan alan) yaşayan Bedevî gruplara yönelik uyguladığı politikaları ele almaktadır. Zira Tanzimat dönemiyle birlikte ivme kazanan modernleşme, merkezîleşme ve standartlaşma çabaları, Osmanlı idarecilerinin Arap coğrafyasının çeşitli çöl bölgelerindeki Bedevî gruplara yönelik tasavvurlarını ve uygulamalarını yeniden şekillendirmişti. Bu bağlamda, Osmanlı bürokrasisinde Bedevîler, sosyopolitik açıdan istisnai ve anormal bir statünün, medeniyet perspektifinden ise geri kalmış bir yaşam biçiminin temsilcileri olarak değerlendirilmiştir. Zamanla kurumsallaşan bu algı, Osmanlı idarecilerinin, Eşkıyâ-yı Urbân ve Aşâir-i Vahşiye kavramları çerçevesinde Bedevîleri hem güvenlik tehdidi hem de medenileştirilmesi gereken gruplar olarak tanımlamalarına neden olmuştur. Bu tanımlamaların etkisinde oluşan söylemlerde Bedevîler, istikrarsızlık yaratan, toplumsal gelişime ve ekonomik kalkınmaya engel olan topluluklar olarak tasvir edilmiştir. Buradan hareketle, Bedevî grupların oluşturdukları tehditleri ortadan kaldırmak ve Bedevî yaşam biçimini bitirmek amacıyla çeşitli askerî, idari, kültürel ve hukuki politikalar uygulanmıştır. Bu politikalar, Osmanlı Devleti'nin çöl bölgelerindeki kontrolünü artırmayı ve Bedevî grupları devlet düzenine entegre etmeyi hedeflemiştir. Devletin sınırlı kaynakları ve Bedevî toplulukların direnişine rağmen, Tanzimat'tan başlanarak II. Abdülhamid ve II. Meşrutiyet dönemlerinde farklı yöntemlerle uygulanan bu politikalar, Birinci Dünya Savaşı sırasında devletin önceliklerinin değişmesine rağmen sürdürülmeye çalışılmıştır. Araştırmada söz konusu Osmanlı Bedevî politikaları, çeşitli Osmanlı kaynakları kullanılarak, merkez-çevre ilişkisi çerçevesinde incelenmiştir. Bu bağlamda, -Tarihsel- Süreç Takibi (-Historical- Process Tracing) ve Metne Dayalı Söylem Analizi (Textually-Oriented Discourse Analysis) yöntemleri kullanılmış, böylece Bedevîlere yönelik uygulamaların kontrol ve entegrasyon boyutları ortaya konulmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Osmanlı Bedevî Politikası, El-Cezire Havzası, Eşkıyâ-yı Urbân, Aşâir-i Vahşiye, Kontrol Politikaları, Entegrasyon Politikaları.