Osmanlı Devleti'nde 19.yüzyılın ikinci yarısında evliliğe tahdit tedbirleri: İranlılarla evlilik yasağı

Osmanlı Devleti 19.yüzyıl başından itibaren, vatandaşlık politikası çerçevesinde bir takım evlilik tahditlerini uygulamıştı. Bu sınırlamalardan biri de 1874 tarihli İranlılarla evliliği yasaklayan nizamnameydi. Söz konusu düzenleme; İranlılarla evliliği yasaklamanın yanında yasağa rağmen nikâh kıyanları mesul tutmakta, İranlılarla evlenen kadınları ve onların çocuklarını Osmanlı vatandaşı olarak kabul etmekteydi. Ayrıca bu evlilikten doğan çocuklara askerlik mükellefiyeti getirmekteydi. Bu çalışma, yasağı ortaya çıkaran şartları ve yasağın kapsamını tespit ile uygulama sürecinin aydınlatılmasını amaçlamaktadır. Çalışmamızda, yasak düzenlemesinin daha önceki ve diğer evlilik tahditleri ile farklılık ve benzerlikleri ortaya konulmuştur. Osmanlı Devleti'nin Türkiye Cumhuriyeti'ne dönüşümü; yeni bir kimlik tanımı ve milli devlet inşa süreci, bu dönüşümün merkezinde yer alan tâbiiyet, askerlik ve evlilik meseleleri üzerinden mütalaa edilmiştir. Çalışmada temel kaynak olarak Osmanlı Arşivi belgeleri kullanılmıştır. 52 yıl yürürlükte kaldıktan sonra milli devlete dönüşümün akabinde, 1926'da kaldırılan İranlılarla evlilik yasağının, Osmanlı arşiv belgeleri aynasındaki yansıması ortaya konulmuştur. Yasağın ana nedeninin Osmanlı Devleti'nin nevi şahsına münhasır olarak inşa ettiği millet sistemindeki bozulma olduğu tespit edilmiştir. Yasağın teşekkül sürecinin nirengi noktasında; modern-merkezi devlet inşası, kaybedilen topraklar sonucu demografik yapıdaki değişim ve zorunlu askerlik düzenlemelerinin bulunduğu sonucuna varılmıştır. Meselenin temel coğrafi eksenin ise Osmanlı ve İran devletleri arasındaki nüfuz mücadelesinin odağında yer alan Irak bölgesi olduğu görülmüştür.