Osmanlı Devleti'nin merkezileşmesinde telgrafın rolü: 1855-1909

Osmanlı Devleti'nde Tanzimat dönemi ile birlikte kendini gösteren idari modernleşme süreci Abdülhamit döneminde olgunlaşarak devam etmiştir. Bu idari modernleşme sürecinin en önemli hedefi merkezileşmeyi sağlamaktır. Merkezileşmenin sağlanması ise devletin alt yapısal iktidarını geliştirmesini zorunlu kılar. Telgraf iletişimi alt yapısal iktidarı destekleyen bir lojistik araç olarak Osmanlı Devleti'nin modernleşme hamlelerini desteklemiştir. Ancak telgraf iletişimi altyapısal iktidarı arttırarak aynı zamanda toplumsal güçlere de merkez karşısında iktidar olanakları sağlamıştır. Geniş bir coğrafyaya ve farklı etnik ve dini aidiyetlere sahip mozaik bir nüfusa sahip olan Osmanlı Devleti'nin idari modernleşme hamlelerini, homojen bir nüfusa ve daha küçük topraklara sahip bir devlet kadar başarılı bir biçimde gerçekleştirmesi beklenemezdi. Bu nedenle, Tanzimat ve Abdülhamit dönemleri için merkezi devletin iktidarı, parçalı yapısının görünür olduğu ve çevre bölgelerde bütüncül hakimiyet olarak değil dağınık iktidar olarak tezahür ettiği dönemlerdir. Bu dağınık iktidar, merkezi devlet ile birlikte farklı toplumsal aktörlerin rol aldığı ve 'çoklu hakimiyet ve muhalefet alanlarında' gerçekleşen iktidar mücadelelerinin bir sonucu olarak ortaya çıkar. Telgraf iletişiminin, merkezileşme çabası içerisinde farklı toplumsal güçlerle mücadele halinde bulunan Osmanlı Devleti'nde zorunlu olarak idari işlevleri ön plana çıktığından, Osmanlı idari modernleşme dönemini telgraf iletişimine referansla ele almak, bu dönemin koşullarının farklı bir bakış açısıyla analiz edilmesini sağlayacaktır. Bu tezin amacı, Osmanlı Devleti'nde 1855-1909 yılları arasındaki merkezileşme çabalarını, idari modernleşmeyi açıklayan teorik çerçeveler kullanılarak ve toplum içinde devlet yaklaşımı esas alınarak, telgraf iletişiminin yer aldığı örnek olaylar üzerinden ve merkez çevre ilişkilerini bağlamında değerlendiren bir sentez yaratmaktır. Bu sayede, uzun 19. yüzyılın karmaşık modernleşme sürecinin Osmanlı Devleti ve toplumunda nasıl yankılandığı da farklı bir bakış açısıyla ortaya konmuş olacaktır. Anahtar Kelimeler: Modern devlet, merkez-çevre ilişkileri, altyapısal iktidar, toplum içinde devlet, telgraf iletişimi, çoklu hakimiyet ve muhalefet alanları, dağınık iktidar