Osmanlı minyatürlerinde mekan - Matrakçı Nasuh örneği

Tüm dünyada yapılmakta olan bilimsel araştırma ve çalışmalarda, fotoğraf, pul, gravür, resim gibi birçok sanat eseri belge olarak kabul gördüğü halde, minyatürlerin belge değerlerinin farkındalığı oluşmamıştır. Tez çalışmasında; bu eksiklik belirtilerek, mimaride, şehir planlamada, sürdürülebilir mimari çalışmalarında, restorasyon çalışmalarında, belge niteliği taşıyacak şekilde minyatürlerin yer almamasının nedenleri irdelenmeye çalışılmış, önerilen yöntemler ile karşılaştırmalı olarak örnekler incelenmiştir. Tez çalışmasının birinci bölümünde çalışmanın konusu açıklanarak amaç ve yöntemi tanımlanmaktadır. Minyatürlerin sanatsal çözümlemeleri için kitap sanatları, tasvir teknikleri konusunda kuramsal bilginin gerekliliği de vurgulanmaktadır. Minyatürler, farklı dönemler ve teknikler ile çalışılmış eserler olduklarından bu tez çalışmasında, bu nedenlerle, seçilen örnek eser üzerinden incelemelerin yapılması planlanmış, 16 yy. içinde çalışılmış bir eserin örnek olarak seçilmesi tercih edilmiştir. Dönemin minyatürlü eserleri içinde, gerçek belgelemeye en yakın eser olarak da "Matrakçı Nasuh'a ait Beyan-ı Menazil-i Sefer-i Irakeyn-i Sultan Süleyman Han" isimli eser seçilmiş, orijinali üzerinde çalışılması mümkün olmadığından da yayınlanmış tıpkıbasımları üzerinden araştırma yürütülmüştür. Eserin, 1976 yılında ilk tıpkıbasımı Hüseyin G. Yurdaydın tarafından ikinci tıpkıbasımı da, 2015 yılında Prof. Dr. Nurhan Atasoy tarafından "Beyan-I Menazil- Sefer-İ Irakeyn Matrakçı Nasuh" adı ile yayınlanmıştır. Her iki kitap da incelendikten sonra, yıllar içinde gelişen dijital teknoloji ile birinci tıpkıbasımdan daha iyi baskı kalitesinde ve daha geniş analizler ile yorumlara yer verilmiş olan ikinci basım tez çalışması için seçilmiştir. İncelenen eserin adı seçilen yayın içinde kısaca "Menazilname" diye geçmektedir. Yapıların, kent planlarının özellikleri ile korunmuş ve işlevlerini sürdürüyor olması, günümüz kent yerleşim planlarına etkisi gibi konuların minyatürler üzerinden belgelenmesi hedeflenen bu tez çalışmasında da bu neden ile genel olarak eser adı "Menazilname" olarak kullanılmıştır. Tezin ikinci bölümünde Minyatür sanatı tanımı bağlamında dönem, sanatçı ve eserleri özetlenerek, incelenen eserin sanatsal özellikleri incelenmiştir. Tezin üçüncü bölümü içinde; öncelikle seçilen eser Menazilname'nin, sanatçı Matrakçı Nasuh tarafından çalışılırken izlenmiş olan teknikler, tasarım programları ve uygulama çizim programları örnekler ile incelenmiştir. Her minyatürde detaylı olarak, alan, yapı, mekân analizleri yapılmış, doku malzeme, bezeme detayları irdelenmiştir. Örnek olarak 'Galata' minyatürü seçilerek, varakta yer alan günümüzde de varlığını sürdüren yapılar örnekler üzerinden karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Sonuç bölümünde; minyatürlerde yer alan yapıların, kentlerin hatta bitki ve hayvanlar dahil tüm doğa betimlemelerinin her biri, farklı bilim alanlarına belge teşkil etmektedir. İncelediğimiz örnekler üzerinden, minyatürlerin, belge niteliği taşıyanı sanatsal değerlerinin yanı sıra dönem yaşamlarını da belgeleyen eserler olması mimari projeler için veriler içerdiğini göstermektedir. Minyatürlerin fotoğraf, pul gibi eserler ile birlikte kullanılması, belge niteliklerinin vurgulanarak, bilinirliğinin arttırılması gerekmektedir.