Osmanlı-Türkiye modernleşme tartışmalarında yöntem sorunsalı

Türk modernleşmesine dair literatüre büyük oranda, iki sorunlu bakış açısı egemen durumdadır. İlki, toplumun tarihsel gelişiminin, olumlu veya olumsuz özelliklerle donatılan tekil kişilerin veya belirli grupların irade ve pratiklerine indirgenerek açıklanmasıdır (özne-merkezli tarih yazımı). Bu çözümlemelerde tarihsel hareket, toplumu ve tarihi dışarıdan belirleyen öznelerin kararlarıyla devinimini gerçekleştirir. Literatürde çok yaygın olan ve ilkinden bağımsız olmayan ikinci sorun ise, özgücülüktür. Bu yorumlarda ise, Türkiye'nin, benzersiz bir tarihsel gelişime sahip olduğu ve buna bağlı olarak, Türkiye'ye (ve Osmanlı'ya) dair çözümlemelerin, özgün ve yerli bir içerik taşıması gerektiği öne sürülür. Bu iki yöntemsel ilke, Türkiye toplumunun tarihsel gelişimini anlamada önemli güçlüklere yol açmaktadır. Çalışma boyunca öne sürülen temel argüman, toplumun tarihsel gelişiminin, bütünün parçaya, yapının özneye ve maddi koşulların düşünce biçimlerine öncelenerek analiz edilmesi gerektiğidir. Bu çalışmada geliştirilmeye çalışılan üç sacayaklı (tümel-tikel-tekil) açıklama modeli de, böyle bir analizin mümkün kılınabileceği bir çerçevenin oluşturulmasına yönelik olarak kurgulanmıştır. Bu model uyarınca, ilk boyuttaki çözümlemede Türk modernleşmesi, modern-öncesi toplumların modern toplumlara dönüşümünün (başka bir deyişle; uygarlığın, kabaca XVIII.-XX. yüzyıl aralığında içerisinde bulunduğu ve bileşik bir nitelik taşıyan tarihsel hareketinin) herhangi bir parçası olarak ele alınmaktadır (tümel). İkinci boyuttaki çözümlemede, Türk modernleşmesi bu kez, geç bir modernleşme deneyimi olarak ele alınmaktadır (tikel). Burada, Türk modernleşmesine atfedilen pek çok eşsiz nitelik, asıl ivmelenme sürecini XIX. yüzyılın ikinci yarısında (yani kapitalizmin emperyalizm çağında) yaşayan başka bazı ülkelerde de mevcut olan yapısal faktörlerle birlikte ele alınmaktadır. Üçüncü boyut (tekil) ise, Türkiye'de siyasal öznelerin irade ve pratiklerini kuşatan, özel nitelikteki bazı tarihsel koşulların ortaya konulmasına ayrılmıştır. Bu üç sacayaklı açıklama modeliyle, Türk modernleşmesine dair tartışmalarda (I) öznelere atfedilen belirleyicilik kudretinin sınırlılıklarına ve (II) özgücü açıklama biçimlerinin sorunlu yanlarına işaret edilmesi amaçlanmaktadır.