Otoriter sistemlerden çıkış modelleri çerçevesinde Türkiye'de demokrasiye geçiş

Demokrasiye geçiş teorileri, otoriter sistemlerin çok partili demokratik bir sisteme dönüşüm sürecine odaklanmaktadır. Doğaları gereği baskıcı ve genellikle tek partili sistemler olan otoriter rejimler, karşılıklı etkileşim içerisindeki iç ve dış politik gelişmelerle birlikte köklü değişimlere uğrayabilmektedir. Bu noktada rejimlerin yöneticileri demokratik bir yönetime geçiş kararı verebilir veya vermek zorunda kalabilir. Siyasal bilimler alanında geçiş teorileri veya transitoloji kavramı altında incelenmeye başlayan geçiş süreci; genellikle reform, kopma ve sözleşme olmak üzere üç temel model ile açıklanmaktadır. Türkiye'de otoriter tek parti yönetimi 1945 yılına kadar sürmüştür. İkinci Dünya Savaşı sonrasında siyasal konjonktürün etkisi ve paralelinde iç politikadaki baskı sebebiyle demokrasiye geçiş kararı verilmiştir. Geçiş sürecini tek modelle açıklamak mümkün değildir. İki aşamalı bir model uygulanmıştır. Reform modeli ile başlanmıştır. Ancak 1946 yılındaki tartışmalı seçimler ve ardından gelen bir dizi antidemokratik uygulama, partiler arasında siyasi gerginliğe dönüşmüş ve bu model tıkanma noktasına gelmiştir. Siyasi gerilim, her an bir geri dönüş ihtimalini veya sert bir kopuşu gündeme getirebilirdi. Rejimin en güçlü aktörü Cumhurbaşkanı İnönü'nün partiler arasında hakem rolü üstlenmiştir. Bu bağlamda kaleme aldığı 12 Temmuz Beyannamesi ile sözleşme modeli aşamasına geçilmiştir. Beyanname, bu tıkanıklığın aşılmasında geçiş sürecinin mührü, demokratik sistemin devamlılığının senedi olmuştur. Uzlaşma, her iki taraf için de diyet ödenmesini gerekecektir. Bu ödeme, iktidar ve muhalefet içerisindeki aykırı seslerin karşılıklı olarak susturulması ve ayıklanması şeklinde gerçekleşmiştir. Tasfiyelerle birlikte geçiş süreci daha sağlıklı ilerlemiştir. Ayrıca geçişin konsolide etmek amaçlı düzenlemeler için de uygun ortam sağlanmıştır.