Özbek Türkçesinde yansıma sözcükler (Yapı, işlev ve anlam bakımından)

Kullanımı itibari ile Türk dilleri ile sınırlı olmayan yansıma sözcükler, dünyadaki bütün dillerin söz varlığında önemli bir yere sahiptir. Duygu ve düşüncelerin yanı sıra insanın hareketini ve ifade etmek istediği şeyi açık, anlaşılır ve duygusal olarak anlamlı hale getiren bu sözcükler, Türk dilinin içinde yer alan Türk lehçelerinde farklı anlamlarda ve konularda bilimsel araştırmaların konusu olmuştur. Özbek Türkçesinde Yansıma Sözcükler ise Türk dili ve lehçelerinde bugüne kadar kapsamlı olarak ele alınmamıştır. Tabiattaki canlı ve cansız varlıklar dolaylı yoldan veya doğrudan hareketlilik içindedir ve dolayısı ile bazı seslerin ve gürültülerin kaynağı durumundadır. Tabiatın bir parçası olan insan ise bu hareketliliği ve canlılığı gözlemleyerek bunu beş duyu organının yardımıyla sözcüklere dökmeye çalışmıştır. Bu gürültü veya seslerin insanın duyu organlarında yarattığı etkiyi, ana dili kullanarak dilin yapısına yaklaştırma ve bu ses yansımalarına özgü bir sistem oluşturarak tabiattaki sesleri sözcüklere dönüştürmek ve aktarmak; o dilde renkli, canlı ve çarpıcı anlatımlara olanak sağlamaktadır. Yansıma sözcüklerin tespitinde karşımıza tabiatta sürekli devam eden bir hareketlilikten kaynaklanan sesler, canlılara ait gürültüler ve seslenişler en sık karşılaşılanlardır. Suların şırıltı'sı, ateşin çıtırtı'sı, yaprakların hışırtı'sı, gökyüzünün gürleme'si, kuşların cıvıltı'sı, insanın inilti'si gibi birçok yansıma sözcük; canlı veya cansız varlıkların hareketinden ve canlılığından kaynaklanan seslerin insanlar tarafından dilin imkânları dâhilinde adlandırılmaya çalışılmıştır. Böylece insanın o sese en yakın sesi çıkararak onu bir sözcük haline getirmesine ve ifade etmesine katkı sağlamıştır. Özbek Türkçesinde de insanın ingrama'sı 'inleme', kuşların vicir vicir yapması 'cıvıldaması', suyun bikillama'sı 'fokurdaması', ağaçların şatirlama'sı 'hışırdaması' gibi yansımalar en çok tabiattaki canlı veya cansız varlıkların seslerinin taklidi ile yapılmıştır. Yansıma sözcükler, oluşturulurken sesin çıkmasına neden olan hareketin türüne bağlı kalınmış ve bu seslerin çıkmasına neden olan kaynaklara uygun düşen seslerle yapılmıştır. Yansıma seslerin bu şekilde adlandırılmasıyla çağrışım kolaylığı sağlanmıştır. Bu çalışmada Türk lehçelerinin Güney-Doğu Türk lehçeleri içerisinde yer alan ve yazı dili olarak tarihten bugüne süregelen Özbek Türkçesinde kullanılan yansıma sözcükler ele alınacak ve incelenecektir. Çalışmanın amacı Özbek Türkçesinde kullanılan yansımaların tespit edilmesi ile lehçe öğrenmede, lehçeler arası aktarma yaparken, ses ve şekil bilgisi çalışmalarında Türk Diline kolaylık ve katkı sağlamaktır. Yansımaların Türk lehçelerindeki ses ve şekil bilgisi özelliklerinin tespit edilmesi Türkçenin ses düzeni ile ilgili ipuçları da verebilecek bir konudur. Türk lehçeleri arasındaki bu değerlendirmeleri yapabilmek için öncelikle her Türk lehçesinde kullanılan yansıma sözcüklerin tespit edilmesi ve bunların sözlükler şeklinde hazırlanıp incelenmesi, yapı, işlev ve anlam özelliklerinin belirlenmesi gereklidir. Tezimizde Türk lehçelerinin Güney-Doğu Türk lehçeleri içerisinde yer alan ve yazı dili olarak tarihten bugüne süregelen Özbek Türkçesinde kullanılan yansıma sözcükler bu bakış açısıyla ele alınacak ve incelenecektir. Bu çalışmaların yapılması ve tespitlerin toplanması sonrasında daha ileride yapılacak çalışmalarda belki Türk lehçelerinin tasnifi konusunda yansımaların nasıl bir yer kapladığını görmek de mümkün olacaktır. Çalışmanın bitiminde genel olarak dil bilimi açısından özelde ise anlam, yapı şekil bilgisi açısından önemli bir konunun Türk dilinin farklı alanlarındaki kullanımlarının belirlenmesine katkı sağlayacağını düşünmekteyiz. Anahtar Kelimeler: Özbek Türkçesi, yansıma sözcükler, tabiat taklidi sözler, yapı, anlam, işlev.