Özel yetenekli öğrencilerde vatandaş bilimi yoluyla çevre kirliliği farkındalığı oluşturma üzerine bir eylem araştırması

Bu araştırmada vatandaş bilimi uygulamasının, özel yetenekli ilkokul ile ortaokul öğrencilerinin çevre kirliliğine yönelik farkındalık ve duyarlılık oluşturmadaki rolünü ortaya koymak amaçlanmıştır. Araştırma nitel araştırma desenlerinden eylem araştırması üzerine kurgulanmıştır. Araştırma sürecinde uygulanan eylem planı bilimsel bir araştırma olan vatandaş bilimi temel alınarak planlanmıştır. Bu araştırmanın çalışma grubunu, Karadeniz Bölgesinin Orta Karadeniz bölümü sınırları içerisinde bulunan bir ilin ilçesindeki BİLSEM'de öğrenim gören ölçüt (kriter) örneklem yoluyla seçilen özel yetenekli 24 ilkokul ve ortaokul öğrencisi oluşturmaktadır. Araştırmada veri toplama araçları olarak yapılandırılmış görüşme formu, öğrenci çizimleri ve araştırmacı günlüğü kullanılmıştır. Veri toplama araçları araştırmacı tarafından geliştirilmiş olup alan uzmanlarından görüş alınarak güncellenmiştir. Vatandaş bilimi uygulaması öncesinde çevre kirliliğine ilişkin çiz ve anlat tekniği kullanılarak öğrenci çizimleri alınmış daha sonrasında yapılandırılmış görüşme formu yardımıyla bireysel görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Uygulama öncesi veriler toplandıktan sonra eylem araştırması olarak planlanan vatandaş bilimi uygulaması başlatılmış ve dört hafta boyunca uygulanmıştır. Eylem araştırması sürecinde öğrencilere çevre kirliliğine ilişkin gözlem yapacakları gözlem defterleri verilerek süreç içerisinde dikkat edilecek hususlara yönelik araştırmacı tarafından hazırlanan bir broşür dağıtılmıştır. Dört haftanın sonunda vatandaş bilimi uygulaması sonlandırılmış ve haftalık haritaların bulunduğu bir kitapçık oluşturulmuştur. Oluşturulan bu kitapçık, yerel düzeydeki kurumlar ve kişilere ulaştırılmış ve konuya dair farkındalığın yerel düzeyde artırılması hedeflenmiştir. Vatandaş bilimi uygulaması sonlandırılarak uygulama sonrası bireysel görüşmeler yapılmış ve öğrenci çizimleri alınmıştır. Hem uygulama öncesinde hem de uygulama sonrasında görüşme ve çizim yoluyla elde edilen veriler uygun bir nitel analiz bilgisayar programı üzerinde içerik analizi tekniği kullanılarak analiz edilmiş ve bütünsel olarak değerlendirilmiştir. Uygulama sonrasında çalışmanın katılımcı grubunu oluşturan öğrencilerde çevre kirliliğine yönelik bilgi, duyarlılık, farkındalık ve bilinç düzeyinin arttığı görülmüştür. Katılımcıların uygulama sürecinde karşılaştıkları kirlilikten dolayı rahatsız olmak ve üzülmek gibi duygusal tepkiler verdiği görülmüştür. Öğrenciler çevre kirliliğinin oluşumunu hem uygulama öncesinde hem de uygulama sonrasında genel olarak insan davranışlarına bağlamıştır. Çevre kirliliğine karşı çözüm önerilerinde uygulama sonrasında belirgin bir artış yaşanmış ve öğrenciler çözümün insanların eğitilmesinden ve bilinçlendirilmesinden geçtiğini belirtmişlerdir. Araştırmada vatandaş biliminin öğrenciler tarafından eğlenceli bulunduğu, öğrencilerin uygulamada yer almaktan gurur duydukları tespit edilmiştir. Bunlara ek olarak katılımcı öğrencilerin vatandaş bilimi uygulaması sonrasında çevreye karşı farkındalık ve duyarlığında artış yaşandığı sonucuna ulaşılmıştır. Öğrencilerin çevre kirliliğine ilişkin farkındalıklarının artması ve doğa içinde deneyim kazanmaları için okul dışı ortamlarda gerçekleştirilen bu tür eğitim içerikleri hazırlanabilir. Çevre kirliliği dışında farklı doğa gözlem süreçlerinde vatandaş bilimi uygulaması temel alınarak eğitim planları oluşturulması önerilmektedir.