Katılım ve güç çağdaş katılımcı sanatın ana hatları

Katılımcı Sanat, etkileşimli, ilişkisel, işbirlikçi, diyaloğa dayalı ve toplum temelli sanat olmak üzere çeşitli başlıklar altında yer alır. Bazı örneklerinde, bir grup insanın katılımı bir sanat eseri yaratır, diğerlerinde ise katılımcı eylem sanat olarak tanımlanır. Katılımcı Sanatta kullanılan yöntemler yıllar içinde değişmiş ve gelişmiştir. Bu tezin ana amaçlarından biri, Katılımcı Sanat'ta gözlemlenen tutarsızlıkları açığa çıkarmak ve bir sanat tarihi perspektifine dayanan sağlam teorik bir temel oluşturmaktır. Bunu yapmak için de Katılımcı Sanat pratiklerine özgü tasarlanmış kuramsal bir çerçeve kullanılarak söz konusu sanat pratiğini analiz etmek hedeflenmiştir. Bu çerçeve esas itibariyle, yirminci ve yirmi birinci yüzyılın sanatçılarının ve düşünürlerinin günümüze yönelttiği temel kuram ve kavramlara dayanmaktadır. Tezin amacına ulaşabilmek üzere öncelikle, Katılımcı Sanat'ın belirli yönleri ve bu başlık altında yer alan projelerin izlenmesine yönelik çalışmalar için tutarlı bir taslak ve Katılımcı Sanat'ın temel unsurlarını belirlemek amacıyla kuramsal bir çerçeve geliştirilmiştir. Hazırlanan bu çerçeve ile Katılımcı Sanat'ın tahlili için uygun ölçütler belirlenmiş, bunlar kategoriler halinde yapılandırılmış ve Katılımcı Sanat projelerinin bilimsel incelemesi için terminoloji oluşturulmuştur. "Katılımcı Sanat" teriminin, sanat ortamındaki birçok farklı proje ve pratiği tanımlamak amacıyla yapılan geniş kullanımının muğlaklığı nedeniyle, ele alınan sanat projelerini açık ve akıcı bir şekilde tanımlamak, analiz etmek ve sınıflandırmak, tezin hipotezini kanıtlma yolunda atılan ilk adım olmuştur. Bir yandan da belirgin ve kabul görmüş bir kuramsal çerçevesi olmayan Katılımcı Sanat alanı için bilimsel bir yöntem ortaya koymaya yönelik çalışma yürütülmüştür. Tezin ilk bölümünde çalışmanın amacı, kapsamı ve yöntemi belirtilmiştir. İkinci bölüm yirminci yüzyılın başlarından itibaren Katılımcı Sanat'ın kökenlerini ve gelişimini araştıran ve bu sanat pratiğinin tarihçesini ortaya koyan bir literatür özeti ile Batı sanat akımları tarihi içinde Katılımcı Sanat'ın erken örneklerini sunmaktadır. Bu özet tarihsel arkaplanda akımlar, sanatçılar, hareketler ve sosyo-politik gelişmeler karşısında sanatçının tutumu hakkında bilgiler de yer almaktadır. Tarihsel arkaplan oluşturulduktan sonra üçüncü bölümde Katılımcı Sanat'ın tanımına ve bulguların teorik bir çerçeve içinde değerlendirilmesine odaklanılmıştır. Bu değerlendirme için günümüzün önde gelen sanat eleştirmeni ve düşünürleri olan Nicolas Bourriaud ve Claire Bishop'ın metinleri ve teorileri üzerinden hem "ilişkisel estetik" hem de "insan merkezli" kuramlar tartışılmıştır. Söz konusu düşünürler ile Jacques Ranciere'nin ortaya koyduğu bilimsel altyapı, tezin esasının şekillendirilmesine önemli katkılarda bulunmuştur. Bu bölümde ayrıca Katılımcı Sanat'ın temel bileşenleri olarak beliren dört ana kategorinin de açıklamaları ve vaka çalışmalarında nasıl kullanılacağı ayrıntılarıyla açıklanmaktadır. Bu kategoriler "Kimlik", "Açık Form", "Güç Yapısı" ve "Sosyal Etki"dir. Zira yapılan tüm araştırmalar sonucunda ideal bir Katılımcı Sanat yapıtının "işbirlikçi sürecin bir sonucu olarak ortaya çıkan, dengesiz güç yapılarını en aza indirmeye çalışırken birden çok kimliğiyle etkin bir sosyal etkiye sahip olmayı amaçlayan açık bir forma sahip olmasi gerektiği" tanımına ulaşılmıştır.Tezin ana eksenini oluşturan vaka analizleri dördüncü bölümde yapılmıştır. Analitik bir temele oturacak şekilde kurgulanan bu bölümde, kuramsal çerçevenin dört kriteri eşliğinde, elliye yakın Katılımcı Sanat pratiği arasından, kategorilerin anlamlarını açıklığa kavuşturacak şekilde seçilen sekiz örnek ayrıntılarıyla ve eleştirel bir bakışla irdelenmiştir. Söz konusu vakaların değerlendirilmesinde, projelerin üstünlük veya zayıflık gösterdiği durumlar belirlenmiş; her bir kategori altında, olumlu ve olumsuz nitelik gösteren durumlar tespit edilmiştir. Son tahlilde, tezde irdelenen vakalar, katılımcıların, sanatçıların ve izleyicilerin belirli durumlarda nasıl davrandıklarını gözlemleme araçlarıdır ve vaka çalışamları her bir durumun farklı yönlerden ve çağdaş Katılımcı Sanat'ın çeşitliliğinden ne kadar yararlandığına odaklanmaktadır. Tezin tarihsel arkaplan ve literatür özeti çalışması ardından kurulan kuramsal çerçeve ve vaka analizi çalışması sonucunda ortaya koyulan Katılımcı Sanat tanımı sanatta katılımı temel alan tüm projelere uygulanabilmektedir. Sonuç olarak bu tez, benzer konudaki araştırmalara ve çalışmalara yararlı olabilecek bir araç sunmayı hedeflemiş; Katılımcı Sanat projelerini tanımlamak, hangi kategoriler altında yer aldıklarını saptamak ve etkinliğini ölçmek için bir kılavuz görevi üstlenmesi amacıyla tasarlanmış ve yürütülmüştür. Dahası, tez kapsamında oluşturulan kuramsal çerçeve, doğası gereği katılımcı olan farklı sanat çalışmalarını değerlendirmek için de rehberlik yapabilir veya tam tersi, iddia edildikleri gibi katılımcı olmadıklarını sebepleriyle ortaya koymaya yardımcı olabilir.