Politik süreçte rant kollama ve Türkiye açısından değerlendirilmesi

Rant-Kollama Teorisi, 1960'k yıllarda Kamu Tercihi Teorisi kapsamında oluşturulmuş bir teoridir. Piyasa koşullarında oluşan "rant sağlama" faaliye tinden farklı olarak bu teoriye göre, rant fırsatı yaratılmakta ve kullanılmak tadır. Rant kollama faaliyetleri kamu kesiminin toplum yaşantısındaki özel likle ekonomideki yeri ve sınırları ile yalandan ilgilidir. Kamu mal ve hiz metlerine ilişkin kararların alındığı ve uygulandığı süreç olan politik süreçte, yaratılan fırsatlarla rant kollama faaliyetleri meydana gelmektedir. Politik süreç toplum hayatında vazgeçilmez bir yere sahip ve oldukça kompleks bir süreçtir. Toplum için onun kadar önemli olan piyasa süreci ile bir arada ancak onun alternatifi olmayan bir süreçtir. Politik sürece işlerlik kazandıran öğeler; seçmenler, baskı ve çıkar grupları, siyasi partiler ve bü rokratlardır. Bu güçler toplum için üretilen hizmetlerin türü, miktarı ve bile şimi konusunda belirleyicidirler. Rant kollama konusunun bazı çevrelere yaptığı ekonomik, mali ve sos yal amaçlı yardımların özel amaçlı hale gelmesi sonucu ortaya çıkmaktadır. Bu tür faaliyetlerin artması ise, politik süreçte yozlaşmanın bir nedeni veya sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Bu süreçte birçok öğenin yeralması, kap ladığı ve sorumlu olduğu alanın genişlemesi ve süreçten beklenen hizmetle rin ve etkinliğin artması sonuçta, sürecin alanını genişletici bir etkiyi mey dana getirmektedir. Oysa özellikle günümüz koşullarında piyasa sürecinin daha etkin olması ve daha geniş bir alana yayılması arzulanmaktadır. Kamu kesiminin alanı ve fonksiyonları genişledikçe yozlaşma kaçınıl maz olmaktadır. Politik süreci oluşturan öğelerin faydalarını toplumsal fay daların üzerinde görmeleri ve bu yöndeki faaliyetleri yozlaşma sürecini de başlatmaktadır. Günümüzde gelişmişlik düzeyleri farklı da olsa birçok ülkede yoz laşma ve rant kollama faaliyetleri meydana gelmektedir. Gelişmiş demokra tik toplumlarda ortaya çıkan yozlaşma, demokrasinin gereği olan çoklu katı lımın politik süreç mekanizması üzerinde bir baskıya dönüşmüş ve özellikle ekonomik yaşam politize olmuştur. Gelişmekte olan ülkelerde ise yozlaşma, temelde geleneksel yapılardan modern yapılara geçiş sonucunda ortaya çıkabilmektedir. Çünkü, bu deği- rvşim süreci toplumda yeni kaynakların ve fırsatların da yaratılması anlamına gelmektedir. Türkiye'de de politik süreçte yozlaşma ve rant kollama faaliyetleri ya şanmaktadır. Özellikle 24 Ocak 1980 Ekonomik İstikrar Tedbirleri sonrasında uygulanmaya çalışılan değişim programı çerçevesinde dışa açılma, demok ratikleşme ve piyasa ekonomisinin oluşturulması çabaları bazı olumsuz ge lişmelere de yol açmışür. Cumhuriyet Tarihinin birçok döneminde olduğu gibi 1980 sonrasında da dışa açılma ve sanayileşmenin öncüsü devlet olmuştur. Yetersiz sermaye birikiminin sağlanması ve özel girişimin güçlendirilmesi için uygulanan teş vik politikaları, yolsuzluk, rüşvet, suistimal vb. gibi rant kollama faaliyetle rini meydana getirmiştir. Ortaya çıkartılan yolsuzluk olaylarının bir kısmı yargıya intikal etmiş, bir kısmı ise zaman aşımına uğradığı için takibe alına mamıştır. Rant kollama faaliyetlerinin tamamiyle ortadan kaldırılması mümkün değildir. Ancak, demokrasinin çoğunlukçu katılım yapısında ve etkin bir kamuoyu duyarlılığında bu tür faaliyetlerin azalması mümkündür. Ayrıca daha güçlü bir piyasa ekonomisi ve etkin işleyen bir devlet mekanizmasının oluşturulması ve rant kollamanın bir istisnai durum haline getirilmesi ge rekmektedir.