Ürün çeşitlenmesi ve ilişkililik: Türkiye imalat sanayi firmalarından kanıtlar

Ekonomik çeşitlenme, yarattığı dinamik öğrenme etkisi ve risk azaltma yönüyle büyümenin sürdürülebilirliği açısından kritik bir konudur. Ekonomide üretim yapısının nasıl evrildiğini anlamak açısından da firmaların ürün çeşitlendirme davranışlarının derinlemesine incelenmesi önem arz etmektedir. Ürün çeşitlendirmesi üzerine yapılan son araştırmalar, Ürün Uzayı çerçevesinden ortaya çıkan ilişkililik kavramına da dikkat çekmiştir. İlişkililik ilkesi, ekonomik aktörlerin sahip olduğu kabiliyetlere benzer kabiliyetler gerektiren ilişkili ürünlere doğru çeşitlenme eğiliminde olduğunu öne sürmektedir. Bu tez kapsamında ilişkililiğin rolü vurgulanarak Türkiye'de firmaların ürün çeşitlenme sürecinde firma ve mekân bazlı kabiliyetlere yakınlığın etkisi incelenmektedir. Spesifik olarak bir firmanın yeni ürün seçiminde; (1) firmanın mevcut ihracat portfoyü, (2) firmanın mevcut ithalat portfoyü, (3) firmanın içerisinde bulunduğu bölgenin rekabetçi ihracat portfoyü ve (4) komşu bölgelerinin rekabetçi ihracat portfoyü ile ilişkililiğin ne ölçüde etkisi olduğu 2012-2017 yılları arasını kapsayan firma bazında veri ve lojistik regresyon metodolojisi kullanılarak analiz edilmektedir. Ampirik bulgular; firmaların yeni ürün seçiminde, firma ve mekân bazlı kabiliyetlerle uyumlu olan ilişkili ürünlere çeşitlenme gerçekleştirdiğini göstermektedir. Özellikle, firma düzeyindeki kabiliyetlerin, bölgesel düzeydeki mevcut kabiliyetlere kıyasla yeni ürün tercihlerini yönlendirmede daha önemli bir rol oynadığı görülmektedir. Bölgeler arası yayılma etkisiyle ilgili olarak; komşu bölgelerde mevcut olan kabiliyetlerin firmaların yeni ürün seçiminde anlamlı bir etkisi gözlemlenememiştir. Ampirik bulgular; farklı alt örneklemler, yığılma dışsallıkları ve firma bazlı kontrol değişkenleri de dikkate alındığında tutarlıdır. Alt örneklem tahminleri, ilişkililiğin ürün seçimi üzerindeki etkisinin farklı firma büyüklük grupları ve ürün kompleksite seviyesine göre farklılaşma gösterdiğini ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: İlişkililik, Ürün Çeşitlendirmesi, Kabiliyetler, Yığınlaşma Ekonomileri, Lojistik Regresyon