Gazali'de inanç ve ibadet psikolojisi

450/1058' de İran'ın Tus şehrinde dünyaya gelen Gazali'nin asıl adı Muhammed b. Muhammed'dir. Künyesi Ebû Hâmid olan Gazali'nin "Hüccetü'l-İslâm" ve "Zeynüddîn" lakapları da mevcuttur. Hem batı dünyasında hem de İslam âleminde tanınan bir âlim olan Gazali, mantıktan felsefeye, İslami ilimlerden psikolojiye, sosyolojiden hukuka pek çok alanda fikir beyan eden ilim ve düşünce adamıdır. İfade etmiş olduğu fikirler ve yazmış olduğu kitaplarla pek çok kişinin düşünce dünyasını etkilemiş ve onlara ilham kaynağı olup ufuklarını genişletmiştir. Öyle ki Gazali düşünce ve eserleriyle halen daha birçok kişi üzerinde tesirini devam ettirmektedir. O, pek çok alanda etkili olduğu gibi İslam Psikolojinde de etkili olmuş ve İslam psikolojisinin temellerini atan âlimler arasına adını yazdırmıştır. Yaşamış olduğu tecrübeleri kendisi gibi bir başkasının da yaşayabileceğini düşünerek özelden genele çıkarım yapmak suretiyle teoriler ortaya atmıştır. Gazali, İslam psikolojisi alanında ilk dönem âlimleri arasında en sistematik açıklama ve tanımlamalar yapan âlimdir. Pek çok eserinde nefs, kalp, akıl, ruh kavramlarına yer verip, bunları sistemli bir şekilde ele almıştır. Eserlerinde akıl, nefs, nefsin mertebeleri, kalp ve ruhu aynı anlamda kullandığı gibi farklı anlamlarda da kullanmıştır. Ona göre bahsedilen lafızlardaki çokluk manadaki çokluğu beraberinde getirmemektedir. Bu sebeple de ona göre kalp, nefis, nefsin mertebeleri ve akıl farklı lafızlar olsa da anlamı birdir. Gazali'ye göre bu kavramların gerçek manalarını pek az kişi elde edebilmektedir. Gazali'ye göre bu kavramların gerçek anlamlarına ulaşabilmek için üzerinde düşünmek ve derin çalışmalar yapılmalıdır. Gazali'nin en büyük amacı "marifetullah"tır. Kişinin marifetullaha ulaşabilmesi için öncelikli olarak kendisini tanıması gerekir. Gazali'nin bu düşüncesi tecrübelerinin ürünüdür. Gazali, kendi tecrübi bilgileri ile ilahi kaynaklı bilgilerini harmanlayarak pek çok psikolojik görüş beyan etmiştir. Bu çalışmada, görüşleri ile hem İslam âleminin hem de batı âleminin dikkatini çeken Gazali'nin insanın kendini bilmesinin gereğinden bahsederken değinmiş olduğu akıl, kalp, ruh, akıl, nefis ve nefsin mertebeleri ve bu kavramların birbiri ile ilişkisi konusundaki görüşleri detaylıca ele alınmıştır.